Çaykaralı hemşehrimiz Prof. Dr. Necati Ağıralioğlu’nun kaleme aldığı, “TÜRKİYE’DE DENİZLER VE DENİZCİLİK” adlı makaleyi siz değerli okurlarımızla paylaşıyoruz.

1. GİRİŞ

Yer yüzeyinin yüzde 70’i denizlerle (tuzlu su), y

Çaykaralı hemşehrimiz Prof. Dr. Necati Ağıralioğlu’nun kaleme aldığı, “TÜRKİYE’DE DENİZLER VE DENİZCİLİK” adlı makaleyi siz değerli okurlarımızla paylaşıyoruz.

1. GİRİŞ

Yer yüzeyinin yüzde 70’i denizlerle (tuzlu su), yüzde 30’u karalarla kaplıdır. Su kaynakları tuzlu sular ve tatlı sular şeklinde iki gruba ayrılır. Yeryüzündeki toplam suların yüzde 96,5 tuzlu su olarak denizlerdedir. Geri kalan yüzde 3,5’u kâinattaki bütün tatlı sularıdır. Tuzlu sular, yani denizler kâinatta önemli bir yer tutar.

Türkiye denizlerle birbirine bağlı Anadolu ve Rumeli adlı iki yarımadadan meydana gelmiştir. Dört denizimiz; Karadeniz, Marmara Denizi, Ege Denizi (Adalar Denizi) ve Akdeniz’dir. Son 20 yıldan beri denizlerimiz “Mavi Vatan” olarak adlandırılmaktadır. Bu çalışmada, denizlerimiz ve denizciliğimiz üzerinde durulacaktır.

2. DENİZLERİN FAYDALARI

               Denizler veya okyanuslar, çok çeşitli deniz canlılarına ev sahipliği yapar. İklimimizi düzenlemede ve oksijen üretiminde önemli bir rol oynar. Ayrıca bize yiyecek, iş ve eğlenme imkânları gibi nimetler sağlar. Denizlerin faydaları şöyle sıralanabilir:

1. Denizler ekosistemin bir parçasıdır. Gezegenimizdeki bütün canlılar için denizler hayati öneme sahiptir.

2. Denizler tür çeşitliliğinin evidir; içlerinde çeşitli canlılar yaşar.

3. Denizler hayatta kalmak için çok önemlidir. 

4. Denizler hava ve su döngüsünü düzenler. Denizler, dünyadaki su döngüsü ve iklimin önemli bir unsurudur. Güneş ışınlarının yüzde 99,96’sını denizler içine çeker. Ayrıca atmosferden yüzde 30 karbon dioksiti içine çeker.

5. Denizler bizi fırtınalardan korur. Büyük su kütlesi rüzgârdan gelen enerjiyi içine çeker.

6. Denizler ozon tabakamızı tutar. Atmosferdeki ozonun yaklaşık yüzde 80’ini denizler içine çekerek ozon miktarını azaltır..

7. Denizler bize oksijen sağlar. Dünyadaki oksijenin yüzde 50’sini denizler sağlar.

8. Denizler bize gıda sağlar. Dünyada tüketilen hayvani gıdaların yüzde 16’sı denizlerden sağlanır.

9. Denizlerin altında maden, petrol gibi doğal kaynaklar vardır.

10. Denizler balıkçılık, gemicilik ve gemi sanayi gibi iş imkânları temin eder.

11. Denizler bize ilaç sağlar. Pek çok ilaç denizlerden sağlanmaktadır.

12. Denizler bir ulaşım yoludur.. Denizler etkili ve ucuz bir şekilde yük ve insan taşınmasını sağlar.

13. Denizler ticareti destekler. Bugün Avrupa’daki yüklerin yüzde 70’i, dünyadaki yüklerin yüzde 60’ı gemilerle taşınmaktadır.

14. Denizler dinlenme ve eğlenme mekânı sağlar. Balık avlama, bot yarışları, yüzme, sörf yapma gibi su sporlarının yapıldığı yerlerdir denizler.

15. Denizler; dalga, gel-git, rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynağıdır.

16. Denizler refahı ve mutluluğu artırır.

 3. DENİZLERİN TEHLİKE VE ZARARLARI

Denizlerin bunca faydasına rağmen bazı zarar ve tehlikeleri de vardır. İlk bakışta bunlar söyle sıralanabilir.

1. Rüzgârların etkisiyle okyanus ve denizlerde büyük dalgalar meydana gelebilir. Bunun sonucunda deniz taşıma araçları ve kıyı yapıları zarar görebilir, kıyı arazileri aşınabilir.

2. Gökteki ayın etkisiyle dünyanın bazı yerlerinde 15 metre yüksekliği geçen gel-git olayları 12 saatte bir meydana gelir. Bunlar deniz sularının kara içlerine girmesine sebep olabilir. Ayrıca bunlar bazı su canlılarının ve kar canlılarının ölmesine sebep olabilir.

3.  Depremlerden meydana gelen deprem dalgaları kara içlerine kadar deniz sularının girmesine ve yayılmasına sebep olabilir. Bunun sonucunda tarım alanları, insanlar, su canlıları ve kara canlıları zarar görebilir.

4. Dalga ve akıntılarda insanlar denizde boğulabilir.

5. Denizler çeşitli insan faaliyetleri ile kirlenebilir. Kirli denizler çevre ve insan sağlığı için tehlikeli ve zararlıdır.

Bu liste uzatılabilir. İnsanlar ve devletler denizlerden faydalanmak ve zararlarından korunmak için çeşitli tedbirler alırlar.

4. DENİZCİLİĞİMİZİN KISA TARİHİ

Dünyada ilk denizciliğin Mısır’da Nil Nehrinde teknelerle MÖ 4000 yıllarında yapıldığı bilinmektedir. Tarihçiler ve kutsal kitaplar, Hz. Nuh’un yaklaşık MÖ 4000-3000 yıllarında bir gemi yaptığını ve geminin rüzgâr gücü ile hareket ettirildiğini yazmaktadır.

İslam orduları, Suriye Valisi Hz. Muaviye komutasında İslam tarihindeki ilk deniz seferlerinden birini 648 yılında Kıbrıs’a düzenlemiştir. Bu sefere katılan sahabe ve aynı zamanda Hz. Muhammed’in süt teyzesi olan Ümmü Haram (Hala Sultan) Ada’da şehit olmuştur. Hala Sultan’ın türbesi ve külliyesi Larnaka’dadır. 964 yılına kadar, yaklaşık 300 yıl,  Kıbrıs Müslümanların idaresinde kalmıştır. 

1081 yılında Çaka Bey tarafından İzmir’de, 33 gemi ile kurulan donanma Türk tarihindeki ilk düzenli deniz filosudur.

1426 yılında, Mısır’daki Türk kökenli Memluk Devleti, Kıbrıs Adası’na hâkim olmuştur. Memlukler, 1517 yılına kadar adada uyguladıkları naiblik sistemiyle hâkimiyetlerini devam ettirmişlerdir. Yaklaşık doksan yıl devam eden bu süreç adadaki ilk Türk hâkimiyeti olarak bilinmektedir.

1453’te Fatih Sultan Mehmet gemileri karadan yürüterek İstanbul’u fethetmiştir.

1475’te Kırım’ın fethi ile Karadeniz bir Türk gölü haline gelmiştir.

1515’te, Amiral Piri Reis Dünya Haritası ve Akdeniz’i anlatan Kitab-ı Bahriye adlı denizcilik kitabı ile dünya çapında ün kazanmıştır.

1534-1546 arasında Osmanlı Kaptan-ı Deryası olan Barbaros Hayrettin Paşa güçlü donanması ile Akdeniz’de hâkimiyet sağlamıştır.

1570 Temmuzunda, Lala Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı donanması ve kara ordusu Kıbrıs’a çıkmış ve 1 Ağustos 1571’de Venedik’in kaleyi teslim etmesiyle Ada’nın fethi tamamlanmıştır. 

16. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunun en işlek limanları; 1. İstanbul (Galata ve Eminönü), 2. İskenderiye, 3. İskenderun, 4. Trablusşam (Lübnan), 5. Selanik, 6.Trabzon ve 7. Kefe (Kırım) idi.

1770’de Çeşme’de, Osmanlı Donanması ile Rus donanması arasında yapılan savaşta Osmanlı donanması yakılarak tamamen yok edilmiştir. Bu yenilginin iki dönemli sebebi, Osmanlı ordusunun top menzillerinin Rusya’nınkilerden kısa olması ve Osmanlı donanmasındaki gemilerinin ahşaptan, karşı tarafın gemilerinin demirden imal edilmesidir. Bunun üzerine, Osmanlı devleti, bu teknolojik zayıflığın gidermek için 1773’te İstanbul’da Devlet Deniz Mühendisliği Okulunu (Mühendishane-i Bahr-i Hümayun) kurmuştur. Çeşme Deniz Faciası olarak bilinen bu olay,  Osmanlı Devletinin yenilgilerinin ve çöküşünün başlangıcı olmuş ve Türkı tarihinde bir kırılma noktası kabul edilmiştir.

1914’te I. Dünya Harbinde, Osmanlı donanması hiç etkili olamamış, sadece Alman yapımı Yavuz ve Midilli gemileri Osmanlı donanması adına çarpışmalara katılmıştır. 

1915 Çanakkale Savaşlarında, donanmamız yok gibidir. Türk deniz birlikleri, 1915’te, Çanakkale cephesinde mayınlama faaliyetleri ile müttefik donanmalarının Çanakkale Boğazından geçişini zorlaştırmıştır.

1974’te Kıbrıs Barış Harekâtında, Türk deniz kuvvetleri,  çıkarma birliklerinin Adaya güvenli ulaşmasında ve ulaştırma hatlarının korunmasında önemli bir rol oynamıştır.

5. BUGÜNKÜ DURUM, 2026

5.1 KIYILAR

Şekil 1’de, bir kıyı ülkesi için kıyı terimleri gösterilmiştir. Bu şekilde, Karasuları, Bitişik Bölge ve Münhasır Ekonomik Bölge sınırları karadan itibaren deniz mili (DM) cinsinden verilmiştir. Kıyıdar ülkenin tasarrufunda bulunan “Münhasır Ekonomik Bölge” sınırı, karadan itibaren denize doğru 200 deniz milidir. Bir deniz mili 1,852 metredir.

1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi uyarınca; Kıyı devletin kapalı veya yarı-kapalı deniz statüsünde olmayan denizlerinde, kara sularının başladığı hattan itibaren; 200 deniz millik -yaklaşık (370,4 km)- alanda kıyı devletinin sahip olduğu belirtilmiştir. Bu sözleşme Ege denizinde ve Akdeniz’de Yunanistan adalarına kıta karası gibi hak tanıdığı için Türkiye tarafından kabul edilmemiştir.

Şekil 1. Bir kıyı ülkesi için denizde kıyı terimleri

Ülkeler, kıyıları vasıtasıyla hiç bir kara ülkesi sınır gümrüğüne girmeden deniz vasıtalarıyla başka bir kıyı ülkesine doğrudan bağlantı kurabilmektedir. Ülkelerin kıyı uzunlukları denizcilik açısından önemli bir kaynaktır. Ülkelerin kıyı uzunlukları, arazi alanları ve nüfuslarıyla birlikte Tablo 1’de verilmiştir. Kanada, dünyada en uzun deniz kıyısına sahip ülkedir. Türkiye 8333 kilometre kıyı uzunluğu ile dünyada 15. sıradadır. 1 Temmuz 2026 tarihine göre Türkiye’nin nüfusu 86.320.602’dir.

Tablo 1. Ülkelerin kıyı uzunlukları ve kara alanları

5.2 DENİZLER

Türkiye’nin deniz ve kara alanları haritası Şekil 2’de gösterilmiştir. Türkiye’nin kara yüzölçümü 783.562 kilometrekare, denizlerimizin toplam alanı ise yaklaşık 462.000 kilometrekaredir. Deniz alanımız, kara alanımızın yarısından fazladır.

Şekil 2.  Türkiye’nin deniz ve kara alanları haritası

5.3 GEMİ TİCARET FİLOSU

Tablo 2, 1 Ocak 2025 tarihi itibarıyla gerçek bayrağına göre gemi ticaret filosu açısından en iyi 20 ülkeyi, DWT (Deadweight Tonnage, Ölü Ağırlık Tonajı, toplam ağırlık, milyon cinsinden) ve yüzde payına göre sıralamıştır. Gemi ticaret filosu bakımından Yunanistan dünyada 1. Ülkedir. Türkiye 50,2 milyon DWT ve yüzde 2,1 payla dünyada 13. Sıradır.

Tablo 2.  1 Ocak 2025 tarihi itibarıyla ülkelerin gemi ticaret filoları sıralaması

Sıra     Ülke                           milyon DWT                         yüzde payı     

1          Yunanistan                 396.4                           16.4     

2          Çin                              347.2                           14.4     

3          Japonya                      240.7                           9.9       

4          Singapur                     153.4                           6.3       

5          Hong Kong                139.5                           5.8       

6          Kore Cumhuriyeti      98.5                             4.1       

7          Almanya                     71.5                             3.0       

8          Tayvan                        63.9                             2.6       

9          B. Arap Emirlikleri     57.4                             2.4       

10        Birleşik Krallık           57.0                             2.4       

11        Bermuda                     53.7                             2.2       

12        Norveç                       52.2                             2.2       

13        Türkiye                       50.2                             2.1       

14        İsviçre                         47.2                             2.0       

15        ABD                           45.8                             1.9       

16        Danimarka                  42.3                             1.7       

17        Hindistan                    37.1                             1.5       

18        Endonezya                 33.3                             1.4       

19        Monako                      31.5                             1.3       

20        Güney Kıbrıs              29.9                             1.2       

5.4 DENİZ KUVVETLERİ

Uluslararası savunma veri analiz merkezlerinden World Directory of Modern Military Warships (WDMMW) tarafından açıklanan 2026 Yılı En Güçlü Deniz Kuvvetleri listesinde öne çıkan ilk 10 ülke Tablo 3’te verilmiştir. Dünyanın en güçlü deniz kuvvetleri sıralamasında zirvede Amerika Birleşik Devletleri (ABD) yer almaktadır. ABD Donanması özellikle nükleer uçak gemisi filoları ve toplam tonaj kapasitesiyle dünyanın en büyük gücüdür. ABD’yi sırasıyla Çin ve Rusya takip etmektedir. 

Türk Deniz Kuvvetleri, yerli ve milli imkânlarla üretilen firkateyn, korvet ve insansız deniz araçlarındaki teknolojik hamleleriyle dünya çapında önemli bir yükseliş göstermiş ve 2026’da ilk 10 içerisine girmeyi başarmıştır. Ayrıca fırkateyn (orta büyüklükte savaş gemisi) filosu büyüklüğünde dünya genelinde ilk 5 ülke arasında yer almaktadır. 

Tablo 3. Ülkelerin Deniz Kuvvetleri Sıralaması

1. Amerika Birleşik Devletleri (ABD)

2. Çin

3. Rusya

4. Endonezya

5. Güney Kore

6. Japonya

7. Hindistan

8. Fransa

9. Birleşik Krallık (İngiltere)

10. Türkiye 

5.5 LİMANLAR

2023 yılına göre, dünyanın ilk 10 en büyük limanı ve ülkesi Tablo 4’de verilmiştir. Birinci sırada Şanghay Limanı olup yaklaşık konteyner kapasitesi 49 milyon TEU’dur. Bu limanın bir resmi Şekil-3’te verilmiştir. 1 TEU, 20 fit (yaklaşık 6,1 metre) uzunluğundaki standart bir yük konteynerinin hacmini ifade eder. Listedeki 10 büyük limanın 6 tanesi Çin’dedir. Dünyadaki 10 büyük liman içinde Türkiye’den bir liman bulunmamaktadır.

Tablo 4. Dünyanın en büyük ilk 10 limanı

Şekil-3 Şanghay Limanı (Çin) resmi

2024 yılına göre Türkiye’de bulunan toplam 57 limandan en çok yük aktarılan liman 169.037.809  “gros ton” ile Kocaeli limanı olmuştur. bir yılda 20 milyon gros tondan fazla yük aktaran 11 liman Aliağa, ambarlı, Ceyhan,  Gemlik,  İskenderun,  İstanbul,  İzmir,  Kocaeli, Kuşadası, mersin ve Tekirdağ limanlarıdır.

konteyner limanları: 2024 yılında Türkiye liman ve iskelelerinde, elleçlenen (aktarılan)  konteyner miktarı 13.529.729 teu olmuştur.  konteyner elleçlemesinin;   yüzde 36,9’u (4.987.903 teu) ihracat,  yüzde 36’sı (4.875.265 teu) ithalat,  yüzde6,7’si (903.194 teu) kabotaj ve yüzde 20,4’ü (2.763.368 teu) transit olarak gerçekleşmiştir. 2024 yılında, 2023 yılına göre limanlarımızda elleçlenen konteyner miktarı yüzde7,8 (973.328 teu) artmıştır.

balıkçı barınağı:  Türkiye’de, 2003 yılında 178 adet balıkçı barınağı varken bu sayı 2025’te, 385’e ulaşmıştır.

yat limanı: dünya genelinde 25.000 adet yat limanı mevcut olup, sadece Avrupa genelinde 10.000 adet yat limanı vardır. İtalya’nın 7.500 km uzunluğundaki kıyılarında 537, İspanya’nın 4.964 km uzunluğundaki kıyılarında 467, Hırvatistan’ın 5.835 km uzunluğundaki kıyılarında 85 adet yat limanı varken, 8.333 kilometrelik Türkiye kıyılarında ise 87 adet yat bağlama yeri bulunmaktadır. 

kruvazör limanları: Türkiye kıyılarında mevcutta 26 adet kruvazör gemilerinin yanaşabileceği liman bulunmaktadır. kruvazör limanlarımız ve kruvazör gemi yanaşma yerleri:  galataport-kruvazör limanı (İstanbul), Haydarpaşa limanı (İstanbul), Sarayburnu rıhtımı (İstanbul), Mudanya limanı (bursa), kepez limanı (Çanakkale),  Bozcaada kruvazör limanı (Çanakkale),  dikili limanı (Çanakkale),  İzmir limanı (İzmir), çeşme limanı (İzmir),  Kuşadası kruvazör limanı (aydın), güllük limanı (Muğla), bodrum kruvazör limanı, (Muğla), Datça limanı (Muğla), Marmaris kruvazör limanı (Muğla), Fethiye limanı (Muğla) Göcek limanı (Muğla), Antalya limanı, kaş limanı (Antalya), Finike limanı (Antalya), Alanya kruvazör limanı (Antalya), Taşucu limanı (mersin), mersin yolcu limanı (mersin) İskenderun limanı (Hatay), Amasra limanı (Bartın), Trabzon limanı (Trabzon), Sinop limanı (Sinop),  samsun limanı (samsun), Ünye limanı (ordu), Fatsa limanı (ordu).

5.5 DENİZ YOLU ULAŞIMI

Deniz ulaşımı ilk olarak eski Dünya karaları arasındaki denizlerde başladı. Başta Akdeniz kıyılarındaki liman şehirleri arasında yapıldı. Pusulanın icadı, gemi yapım tekniğinin ilerlemesi ve 20. yüzyıl başlarındaki buharlı gemiler sayesinde deniz ulaşımı çok gelişti.. Deniz yolları, tek seferde en fazla yük taşıyabilen, altyapı masraflar az olan “en ucuz mal taşıyan ulaşım sistemi” özelliğindedir. Bunun için en fazla yük kıtalar arasında deniz yollarıyla taşınır. Dünya deniz yolları ticaret yoğunluğu Haritası Şekil 4’te verilmiştir.

Şekil-4. Dünya Deniz Yolları Ticaret Yoğunluğu Haritası

Dünyada Deniz taşımacılığında gelişmeler: Şekil 5’te görüldüğü gibi, Japonya’dan başlayıp Bering Boğazı, Arktik Okyanusu ve Kuzey Kutbundan Rotterdam’a geçen bir gemi rotası, buz kırma gemilerinin geliştirilmesi ile güneyden geçen Süveyş Kanalı rotasına bir alternatif gemi yolu meydana getirildi. Bu, Arktik Okyanusu’nun doğu ve batı kısımlarını birbirine bağlayan bir denizcilik yoludur. 13.000 km uzunluğundaki bu rota, 21.000 km’lik Süveyş Kanalı yolundan daha kısadır. Bu suyolu sayesinde,  Avrupa ile Asya arasındaki deniz yolculuğu süresi bir aydan iki haftadan daha kısa bir zamana inmiş oldu. 

Bir de Grönland gibi büyük bir toprak parçası, iklim değişikliği dolayısıyla denizcilik açısından önem kazanmıştır. Dünyanın en büyük adası olan Grönland adasında, Bering Boğazından geçen Ön – Türklerin izleri bulunmaktadır.

Şekil-5 Japonya’dan Arktik Okyanusuna ve Rotterdam’a ulaştırılan Gemi Rotası

5.6 DENİZ TİCARETİ 

Uluslararası Denizcilik Örgütü (International Maritime Organization- IMO), 1982 yılında bu adla yeniden teşkilatlanmış ve merkezi Birleşmiş Milletler merkezi Londra/Birleşik Krallık ’tır. Birleşmiş Milletler’ in bir üyesi olan Türkiye, IMO’da üye devlet statüsünde yer almaktadır. 2024 yılında küresel ticaretin yüzde 88’ini deniz ticareti oluşturmuştur. 2024 yılı itibariyle Türkiye’nin dış ticaret taşıma miktarlarının yüzde 86,1 denizyolu, yüzde 12,6 karayolu ve yüzde 1,3 diğer yollarla gerçekleşmiştir. Türk armatörlerinin kontrol ettiği tonajın yüzde 89,6’sı, yabancı bayrak altında faaliyet göstermektedir. 

5.7 DENİZ TİCARET TAŞIMACILIĞI

Gemiler; kuru yük, dökme yük, konteyner ve Ro-Ro (Roll-on/Roll-off; bin ve in) gemileri (TIR gibi tekerlekli araçların gemiye bindirilip taşındığı gemi), petrol tankeri ve kimyevi madde tankeri başlıkları altında gruplandığı bilinmektedir.

Türk Deniz Ticaret Filosunun ithal ve inşa durumları itibariyle sayısal ve tonaj analizinde, toplam 507 adet geminin 298 adedi ithal, 209 adedi ise inşa yoluyla edinilmiştir. İthal gemilerin DWT’ nu 5 milyon 724 bin, inşa gemilerin ise 1 milyon 333 bindir.

2025 yılına göre Türk Uluslararası Gemi Sicilindeki (TUGS) gemilerde gerileme olmuştur. Milli Gemi Sicili ile TUGS’ un toplam tonajının 2023’te 7,18 milyon DT’dan 2025’te 6,20 milyon DWT’ na düşmüştür. Bayrak kaçışını önlemek için tedbir alınması gerekir.

5.8 BOĞAZLAR VE KANALLAR 

Dünyada bazı  doğal boğazlar vardır. Bazı yerlerde ise gemi geçişleri için insan eliyle kanallar açılmıştır. Dünyada önemli boğaz ve kanallar Şekil 6’da  gösterilmiştir. Bunlar Panama Kanalı,  Macellan Boğazı, İstanbul Boğazı, Çanakkale Boğazı, Cebelitarık Boğazı, Korint Kanalı, Dover Boğazı, Kiel Kanalı, Süveyş Kanalı,  Babülmendep Boğazı, Hürmüz Boğazı, Bering Boğazı, Malakka Boğazıdır.

Türk Boğazlarından, 2025 yılında İstanbul ve Çanakkale boğazlarından yaklaşık 44 bin 468 gemi geçmiştir. Gemi sayısındaki değişim sınırlı kalmasına rağmen son 10 yılda tonaj esasına göre yüzde 25 artmıştır.

Şekil 6.  Dünyada önemli boğaz ve kanallar

5.9 GEMİ İNŞA SANAYİ

Gemicilikteki gelişmeler ve iklim değişikliği, Kuzey ve Güney kutuplarındaki okyanuslara ulaşımı kolaylaştırmıştır. Gemi inşa sanayisinde Türkiye, otonom, elektrikli ve hibrit (karma) gemilerde önemli başarılar elde etmiştir. Üretimin yüzde 45-65’i yeşil gemilerden (çevreye en az zarar veren gemi) oluşmaktadır. Buna rağmen sipariş tonajının 2023’te 351 bin DWT’dan 2025’te 35 bin DWT’na gerilediği, siparişlerin yüzde 60’ını römorkörlerin oluşturduğu ve sektörde istihdamın 94 bin 179 kişiden 84 bin 248’e düştüğü bilinmektedir.

Gemi inşa sanayisinde bazı gelişmeler olmaktadır. Mesela, dalgalı ve rüzgârlı denizlerde daha dengeli ve güvenli olan çift veya üç gövdeli gemi ve yatlar yapılmaktadır. Üç gövdeli bir yat resmi Şekil 7’de gösterilmiştir.

Şekil 7. Üç gövdeli bir yat resmi

5.10 KIYI YAPILARI

Türkiye’de, 2024 Aralık ayı itibariyle, faal olarak liman, iskele tesisi, marina/yat limanı/yanaşma yeri, tersane, tekne imal yeri, çekek yeri, balıkçılık kıyı yapısı ve gemi söküm tesisi olmak üzere toplam 957 adet kıyı yapısı yer almaktadır. 

5.11 TERSANELER:

“Tersaneler ve Kıyı Yapıları Genel Müdürlüğü” verilerine göre Türkiye’de 2025 yılında 85 tersane bulunmaktadır. Türkiye’de mevcut ve planlanan yeni tersane yerleri Şekil 8’de gösterilmiştir.

Şekil 8. Türkiye’de mevcut ve planlanan gemi tersane yerleri

5.12. YOLCU TAŞIMACILIĞI

Kabotaj ’da (devletin ülkesinde deniz taşımalarını kendi vatandaş ve gemilerine yaptırması) 2023 yılında 119 milyon 512 Bin 485 adet yolcu taşınmış iken, 2024 yılında 117 milyon 832 bin 340 adet yolcu taşınmıştır. Az da olsa taşınan yolcu sayısında bir düşme yaşanmıştır.

İstanbul Şehir Hatları Turizm San. ve Tic. A.Ş.: İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı 2010 yılında İDO’yu (İstanbul Deniz Otobüsleri) özelleştirirken bu defa İstanbul Şehir Hatları Turizm San. Tic. A.Ş.’yi kurmuştur.  Şehir Hatları A.Ş. İstanbul Boğazı, Adalar ve Haliç’te toplu taşımacılık hizmeti yanı sıra taşımacılık ile ilgili tamamlayıcı hizmetler de vermekte olup, 27 adet yolcu vapuru bulunmaktadır. 22 adet hattı bulunmakta olup, dışarıdan kiralama yapılan yolcu gemileri ile birlikte 49 iskeleden faaliyet göstermektedir.

Dünyanın en büyük deniz yolu taşımacılık şirketlerinden biri olan İDO, 48 deniz aracından 24 deniz otobüsü, 18 araba vapuru, 5 hızlı feribot 1 hizmet gemisinden oluşan modern filosu ile hizmet vermektedir.

5.13 GEMİ ACENTELİĞİ

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı verilerine göre, 31.12.2025 tarihi itibari ile ülkemizde gemi acenteliği yetki belgesi alarak faaliyet gösteren toplam 1.401 gemi acente firması mevcuttur. Şube yetki belgesine sahip gemi acente firmaları ile bu sayı 1.684’e ulaşmaktadır. Gemi acente firmaları toplam 26 ilde faaliyet göstermekte olup, firmaların yüzde 82’sinin gemi acentelik hizmetlerinin yoğun olarak gerçekleştirildiği İstanbul, Muğla, İzmir, Mersin, Kocaeli ve Hatay illerinde, toplam 6 ilde faaliyet gösterdiği görülmektedir.

5.14 DENİZCİLİK EĞİTİMİ

            2. Dünya Harbinden sonra denizlerin önemi anlaşılmış ve ilk uluslararası deniz kongresi 1949’da yapılmıştır. Bu tarihten sonra pek çok ülke, deniz bilimleri ve teknolojiler ile ilgili eğitimlerini ve araştırmalarını geliştirmiştir. Türkiye’de 2026 yılına göre, öğrenim türüne göre okul ve öğrenci sayıları Tablo 5’te verilmiştir. 2025-2026 Eğitim ve Öğrenim Yılı’nda Türkiye’de denizcilik alanında 81 okulda 18.650 öğrenci öğrenim görmekteydi. 

Tablo 5. Denizcilik Eğitimi Alanında Öğrenim Türüne Göre Durum

Öğrenim Adı                       Okul Sayısı    Öğrenci Sayısı

Lise                                          51                   6.259

Meslek Yüksekokulu               15                    3.882

Fakülte                                     15                    8.509

Genel Toplam                         81                   18.650

5.15 İÇ SUYOLLARI

ABD’de İç Suyolu Ve Kıyı Koridorlar: Dünyadaki çoğu ülkelerde; nehirlerde ve göllerde içsu yolları ve ulaşımı geliştirilmiştir. Şekil 9’da, Amerkia Birleşik Devletlerinde mevcut iç su yolları ve ulaştırma koridorları haritası görülmektedir. Nehir ve göllerdeki önemli iç su yolları ulaşımından başka hemen hemen bütün okyanus kıyılarında düz tabanlı gemilerin çalışabileceği “deniz ulaşım kordidorları” geliştirilmiştir. Amerika Birleşik Devletlerinde, nehir ve göllerde inşa edilen iç suyolları ve kara ile okyanusları ayıran kıyılarda inşa edilen suyolu koridorlarına ait bir resim Şekil 10’da gösterilmiştir. Kıyı gemiciliği için okyanus kıyılarında yapılan suyolu, “ Intracoastal Waterway” olarak adlandırılmaktadır.

Şekil 9. ABD’de İç Suyolları ve Deniz Ulaştırma Koridorları Haritası

Şekil 10. Amerika Birleşik Devletlerinde kara ile okyanusu ayıran kıyı su yolu koridoruna bir örnek

Avrupa Ve Asya’da İç Suyolları: Şekil 11’de gösterilen ve Tuna ve Main nehirlerini kanalla birleştirilerek bütün Orta Avrupa ülkelerini denizlere bağlayan bir iç su ‘yolu geliştirilmiştir. Özellikle Tuna taşımacılığı Türk Boğazlarıyla ve Türkiye ile doğrudan ilgili olduğundan Türkiye için çok önemlidir.

Rusya’da gemicilik yapılan nehriler Şekil 12’  de gösterilmiştir. Şekilden görüldüğü gibi Rusya’nın pek çok nehrinde gemicilik altyapısı geliştirilmiş ve bu iç suyollarında gemicilik yapılmaktadır.

Şekil 11. Karadeniz’i Kuzey Denizi’ne bağlayan Tuna- Main İç Suyolu

Şekil 12. Rusya’da  iç suyolları haritası

Anadolu coğrafyasında, yüksek rakımlı topoğrafyadan dolayı etkili iç suyolu (nehir veya kanal) altyapısı geliştirmek pek mümkün görülmemektedir. Ancak, göllerde ve baraj göllerinde teknecilik geliştirilebilir. Ayrıca Türkiye’de, İstanbul’un ve İstanbul Boğazının deniz yükünü azaltacak, Kanal İstanbul Projesinden başka bir proje olan Karadeniz-Karasu-Sakarya- İzmit Körfezi Suyolu haritası Şekil 13’de gösterilmiştir. Bu proje gerçekleştirilebilir.

Şekil 13.  Karadeniz- Karasu-Sakarya- İzmit Körfezi Suyolu Projesi haritası,

6. DEĞERLENDİRME

Kıyılarımız, denizlerimiz ve nüfusumuz önemli zenginlik kaynaklarımızdır. Dünya ile yarışabilecek denizcilik faaliyetleri için kara faaliyetlerine göre daha fazla ekonomik güç ve daha fazla teknoloji gerekir. Türkiye, deniz kuvvetlerinde, bazı gemi yapımı ve deniz teknolojileri geliştirmesine rağmen sivil denizciliğimiz yukarıda açıklandığı gibi henüz layık olduğu seviyeye gelememiştir. Bunun için denizciliğimizi yeniden ele almalıyız.

1. Deniz yolu; karayolu ve demiryolu ulaşımı gibi yol yapımı için arazi istimlaki gerektirmediği için tarih boyunca bu ulaşımın yolu hemen hemen hazırdır. Deniz taşımacılığı karayolu ve havayolu taşımacılığından ucuz olduğu için dünyadaki küresel yüklerin yaklaşık yüzde 86’sı deniz yolu ile taşınmaktadır. Öte yandan, Türkiye’nin dış ticaret yüklerinin ancak yüzde 7 ila 11’i Türk Bandıralı (bayraklı) gemilerle taşınmaktadır. Okyanuslarda çalışabilecek gemi yapımına ağırlık vererek Türk bayraklı gemilerin artışını sağlamalıyız. .

2. Limanlar gibi deniz yapılarımız kapasite ve kalite bakımından dünya limanları ile yarışacak hale getirilmelidir. Geniş, derin kapasiteli ve ileri teknolojili limanlar geliştirilmelidir. Limanlar, bulundukları bölgedeki iç şehirlerle güçlü karayolu veya demiryolu bağlantılarıyla desteklenmelidir.

3. Belediyelerle yakın ilçeler arasında deniz ulaşımı sağlanabilir. Bunun için deniz kenarında, ABD’de olduğu gibi, düz tabanlı teknelerin veya katamaran (çift gövdeli) tipi gemilerin gidebileceği koridorlar oluşturulabilir.

4. Deniz ulaşımını Anadolu’ya yaklaştırmak için Karasu- İzmit körfezi arasında bir gemi geçiş kanalı planlanmalıdır.

5. Türkiye’nin Münhasır Ekonomik Bölgelerinde balıkçılık, madencilik ve enerji kaynaklarının değerlendirilmesi için düzenlemeler yapılmalıdır.

6. Kıyılarda bulunan Büyükşehir belediyelerinde ve diğer şehirlerde, denizle ilgili etkili birimler oluşturmalıdır. Şehirlerarası yük ve yolcu taşımacılığı ve adalarla deniz bağlantıları geliştirilmelidir. Kıbrıs ile Mersin- Girne, Antalya –Girne hızlı ve iki veya üç gövdeli gemiler işletmeye konmalıdır.

7. Deniz bilimleri ve teknolojileri geliştirilmelidir. Denizcilikle ilgili eğitim birimleri açılmalıdır. Şahsen son 10 yılda, lisans ve yüksek lisans dersleri olarak deniz yapıları kapsamında kıyı mühendisliği, kıyı ve liman yapıları gibi seçmeli dersler açıyorum. Fakat seçmeli oldukları için pek az öğrenci dersleri seçiyor. Dolayısıyla ülkeye katkısı pek az.

8. Deniz kıyıları kamu alanıdır. Halkın deniz kıyısına erişimi ve yararlanması sağlanmalıdır. Her yıl yüzlerce insanımız denizlerde boğuluyor. Bu boğulmalara karşı esaslı tedbirler almak lazım.

9. Denizlerimizi her türlü kirletmelerden korumamız gerekiyor.

10. Sahil Güvenlik Komutanlığı kurulmuştur. Bunun yanında, Denizcilik Genel Müdürlüğü gibi bazı kurumlar kurulmasına rağmen denizcilik konusunda hala vatandaşın hayatına dokunan faaliyetler göze çarpmamaktadır. 

11. Deniz ulaşımı için Türk Hava Yolları (THY) gibi bir teşkilatlanmaya giderek bir Deniz Yolları Ulaşımı birimi geliştirilmelidir.

Çaka Bey 1081 yılında ilk donanmasını İzmir’de kurmuştur. Coğrafyamız ve tarihimiz denizciliğimizin dünyada daha önlerde olmasını gerekli kılıyor. Bunu esas alarak coğrafyanın ve tarihin bize yüklediği denizci olma vazifesini hakkıyla yerine getirmeye çalışmalıyız.

Özet olarak Türkiye, denizciliğini bir bütün olarak ele alıp yeniden teşkilatlandırmalıdır.

xxx

Yazmak istenirse Rabbin kelamı,

Yerdeki ağaçlar olsa kalemi,

Eklense denize yedi deniz de,

Yetmez mürekkebi yazmaya Seni.

KAYNAKLAR

Ağıralioğlu, N. ve Ağıralioğlu, S., (2025). Kıbrıs’ta Göçler Ve Sosyoekonomik Sebepleri, Kitap Bölümü, Dünya Göç Hareketleri Dizisi-7, Atlas Akademik Basım Yayın Dağıtım Tic. Ltd. Şti., s. 97-142, Ekim 2025.

Ağıralioğlu, N. ve diğerleri, (1998). Aşağı Sakarya Nehri Ulaşım Projesi Fizibilite Çalışması, Teknik Rapor, 192 s., Sakarya Valiliği.

Çelebi, İ. (2026). Denizci Bir Millet Olma Yolunda: 2025 Denizcilik Sektör Raporu Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme,., 31.7.2026.

İstanbul Ve Marmara, Ege, Akdeniz, Karadeniz Bölgeleri Deniz Ticaret Odası. (2026). Denizcilik Sektörü Raporu, 310 s., İstanbul.

Özdemir, Ü. (2015). Tarihte Türk Denizcilik Faaliyetleri Ve Günümüz Limanlarının Gelişim Sürecine Olan Etkisinin İncelenmesi, Türk Deniz Ticareti Sempozyumu VII. Karadeniz Limanları, Fatsa/ Ordu.