{"id":4686,"date":"2025-06-19T02:29:06","date_gmt":"2025-06-18T23:29:06","guid":{"rendered":"https:\/\/zeleka.com\/?p=4686"},"modified":"2025-06-19T02:29:06","modified_gmt":"2025-06-18T23:29:06","slug":"insanoglu-yaradilis-icabi-bir-fitrat-uzere-dogar-ancak-insanin-dunyaya-gelisinden-hatta-anne-karnindan-itibaren-onu-etkileyen-bir-takim-dis-fak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zeleka.com\/?p=4686","title":{"rendered":"

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0130nsano\u011flu yarad\u0131l\u0131\u015f icab\u0131 bir f\u0131trat \u00fczere do\u011far. Ancak insan\u0131n d\u00fcnyaya geli\u015finden, hatta anne karn\u0131ndan itibaren onu etkileyen bir tak\u0131m d\u0131\u015f fakt\u00f6rlerin oldu\u011fu da bilinmekte"},"content":{"rendered":"

\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0130nsano\u011flu yarad\u0131l\u0131\u015f icab\u0131 bir f\u0131trat \u00fczere do\u011far. Ancak insan\u0131n d\u00fcnyaya geli\u015finden, hatta anne karn\u0131ndan itibaren onu etkileyen bir tak\u0131m d\u0131\u015f fakt\u00f6rlerin oldu\u011fu da bilinmektedir. Bu etkenler \u00e7ok eski d\u00f6nemlerden itibaren hem bizatihi insan\u0131n kendisinin hem d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n g\u00fcndemlerinde olagelmi\u015ftir. Asl\u0131nda insan\u0131 anlama ve anlamland\u0131rma s\u00fcre\u00e7leri olan t\u00fcm bu aray\u0131\u015flar birtak\u0131m etkenlerin varl\u0131\u011f\u0131 etraf\u0131nda yo\u011funla\u015f\u0131lmas\u0131na sebep olunmu\u015ftur. T\u00fcm bu tecr\u00fcbeler aile, e\u011fitim, farkl\u0131 \u00e7evresel ve co\u011frafi fakt\u00f6rlerin insan\u0131n karakter ve \u015fahsiyeti \u00fczerinde etkili oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n konusuyla alakal\u0131 olmas\u0131 itibariyle co\u011frafi fakt\u00f6rlerin insan\u0131n fiziki \u00f6zelliklerinden, ruhi yap\u0131lar\u0131na kadar etkili oldu\u011fu, bunun \u00e7ok eski d\u00f6nemlerinden itibaren fizyonominin konusuna dehalet etti\u011fi bir ger\u00e7ekliktir. Tarihle i\u00e7 i\u00e7e olan co\u011frafya sadece insanlar\u0131n gelir ve ge\u00e7im kaynaklar\u0131na etki etmez. Ayn\u0131 zamanda tarihi olaylar\u0131n olu\u015fum ve geli\u015fim s\u00fcre\u00e7lerine bazen y\u00fczeysel bazen de derinlemesine etki etme kabiliyetine sahiptir. Bu \u00e7er\u00e7evede bu ger\u00e7eklikten hareketle \u00c7aykara\u2019n\u0131n co\u011frafi yap\u0131s\u0131n\u0131n \u00c7aykara insan\u0131 \u00fczerinde meydana getirdi\u011fi maddi ve manevi etkilere, yerel ya\u015fant\u0131lar \u00fczerinden getirece\u011fimiz kan\u0131tlarla \u0131\u015f\u0131k tutmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 Co\u011frafya Yunancada yer, memleket anlam\u0131na gelir. Co\u011frafya yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn fiziksel olarak tasvirinin yap\u0131lmas\u0131, iklimi, n\u00fcfusu vb. \u00f6zellikleri konu edinen bir bilimdir2 . \u0130nsan\u0131n temas halinde oldu\u011fu her \u015fey insana etki eder ya da insandan etkilenir. Bu \u00e7er\u00e7evede co\u011frafya, insan ve tabiat aras\u0131ndaki ili\u015fkilere de temas ederek bunlar aras\u0131ndaki ili\u015fkileri nedensellik \u00e7er\u00e7evesinde a\u00e7\u0131klayan bir ara\u015ft\u0131rma t\u00fcr\u00fcd\u00fcr.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 Pisagor, Thales, Heredot, Aristotales, Hipokrat\u2019a var\u0131ncaya kadar bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr insanl\u0131\u011f\u0131n var olu\u015fundan itibaren k\u00e2inat ile insan aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc ya\u015fan\u0131lan co\u011frafya ile tarih aras\u0131nda do\u011frudan bir ili\u015fki mevcuttur. Tarihin babas\u0131 olarak bilinen Heredot\u2019un M\u0131s\u0131r i\u00e7in \u201cNil\u2019in arma\u011fan\u0131d\u0131r\u201d s\u00f6z\u00fcyle kast etti\u011fi yine bu zaviyedendir3 .\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 Bilim insanlar\u0131, insan karakteri ile iklim, do\u011fa ve co\u011frafya aras\u0131nda s\u0131k\u0131 bir ili\u015fkinin oldu\u011funu ortaya koymakla beraber bu konu yarad\u0131l\u0131\u015f olarak kutsal kitaplarda da yer alm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Kuran\u2019\u0131 Kerim\u2019de bir\u00e7ok ayette insan\u0131n\u0131n topraktan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla evrenle olan irtibat\u0131 \u00e7ok\u00e7a ge\u00e7mektedir. \u00d6rne\u011fin \u201cGer\u00e7ekten biz insan\u0131 pi\u015fmemi\u015f kuru \u00e7amurdan, \u015fekillenmi\u015f kara bal\u00e7\u0131ktan yaratt\u0131k4 \u201d, \u201cAllah insan\u0131 kiremit gibi pi\u015fmi\u015f bir \u00e7amurdan yaratt\u01315 \u201d benzeri bir\u00e7ok ayet insan\u0131n tabiat\u0131n bir n\u00fcvesi olarak yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmektedir. Bu ve benzeri ayetler insan\u0131n\u0131 en \u00f6nemli beslenme vas\u0131tas\u0131 olan toprak ve ondan elde edilen besinler ile insan\u0131n do\u011frudan bir illetinin oldu\u011funu da ortaya koymaktad\u0131r. Bu zaviyeden do\u011fa ko\u015fullar\u0131 ve iklim \u015fartlar\u0131 ile insan\u0131n fiziki ve ruhi yap\u0131s\u0131 aras\u0131nda do\u011frudan bir ba\u011flant\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u0130bni Haldun, iklim \u015fartlar\u0131n\u0131n insanlar\u0131n ten\/g\u00f6z renklerinden; ilmi, sanatsal vb. t\u00fcm insani \u00fcr\u00fcnlerine var\u0131ncaya kadar etkili oldu\u011funu savunmaktayd\u01316. Sosyoloji ilmine temel\u00a0<\/p>\n

————————————————————————-<\/p>\n

1 Yunus MUTLU, Tarih \u00d6\u011fretmeni, yunmutlu@gmail.com<\/a>.\u00a0<\/p>\n

2 https:\/\/tr.wikipedia.org\/wiki\/Co%C4%9Frafya<\/a><\/p>\n

3 Cemalettin \u015eAH\u0130N, Rauf BELGE a.g.m. s. 5.\u00a0<\/p>\n

4 Kuran\u2019\u0131 Kerim Hicr Suresi, 26. Ayet.\u00a0<\/p>\n

5 Kuran\u2019\u0131 Kerim Rahman Suresi, 14. Ayet.\u00a0<\/p>\n

6 Cemalettin \u015eahin, Rauf Belge, \u0130bn Haldun\u2019da Co\u011frafi Determinizm, Akademik Bak\u0131\u015f Dergisi Say\u0131: 57 Eyl\u00fcl – Ekim 2016. S. 302.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0te\u015fkil edecek bedevilik (g\u00f6\u00e7ebe)-hadarilik (\u015fehirli) terimlerinden bahsederken yine tabiat \u015fartlar\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmu\u015ftu. Ona g\u00f6re farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcr ve medeniyetlerin, de\u011fi\u015fik inan\u00e7, d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemleri, gelenek ve ya\u015fama bi\u00e7imlerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n temelinde iklim \u015fartlar\u0131 belirleyici rol oynamaktad\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n fiziksel, ruhsal ve ahlaki yap\u0131lar\u0131 yan\u0131nda; devlet, \u015fehir ve kasabalar\u0131n yery\u00fcz\u00fcne da\u011f\u0131l\u0131\u015flar\u0131nda da iklim \u015fartlar\u0131n\u0131n etkili oldu\u011funu belirtir. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re insan ya\u015fam\u0131na olduk\u00e7a elveri\u015fli olan \u0131l\u0131man iklim ko\u015fullar\u0131ndaki insanlar\u0131n meskenden, k\u0131l\u0131k k\u0131yafet se\u00e7imlerine var\u0131ncaya kadar ileri d\u00fczeyde bir medenile\u015fme \u00f6rne\u011fi ortaya koyduklar\u0131n\u0131 savunmu\u015ftu. Elveri\u015fli olmayan iklim b\u00f6lgelerindeki insanlar\u0131n\u0131n meskenleri, k\u0131l\u0131k k\u0131yafetleri ve konu\u015fma bi\u00e7imlerinin olduk\u00e7a geri oldu\u011funu, hatta buralarda ya\u015fayan hayvanlar\u0131n ya\u015fam bi\u00e7imlerine yak\u0131n olduklar\u0131n\u0131 belirtir. Bunu Kuran\u2019\u0131 Kerim\u2019in Tevbe Suresi\u2019nin 97. Ayeti; \u201cBilesiniz ki g\u00f6\u00e7ebe Araplar (bedeviler), nank\u00f6rl\u00fck ve ikiy\u00fczl\u00fcl\u00fck hususunda \u00e7ok daha ileri d\u00fczeydedir\u2026\u201d 7 ile a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturur.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u0130bn-i Haldun bunlar\u0131n haricinde bug\u00fcn modern bilimin de ortaya koydu\u011fu gibi iklimin g\u0131dalar \u00fczerindeki etkilerinden hareketle g\u0131dalar\u0131n insan\u0131n ruh ve beden yap\u0131s\u0131nda de\u011fi\u015fiklikler meydana getirdi\u011fini savunur8 . \u0130mk\u00e2nlar\u0131 k\u0131s\u0131tl\u0131 olan co\u011frafyalarda ya\u015fayan insanlar\u0131n bolluk i\u00e7inde ya\u015fayan insanlara nazaran fiziksel olarak daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 vurgular. Bunun nedenini k\u0131s\u0131tl\u0131 arazilerde ya\u015fayan insanlar\u0131n daha \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131na ve bundan dolay\u0131 v\u00fccutlar\u0131n\u0131n daha d\u00fczg\u00fcn olmas\u0131na, bolluk i\u00e7erisinde ya\u015fayanlar\u0131n ise hareketsizlikten dolay\u0131 tembel ve hantal olmalar\u0131na ba\u011flar. Tar\u0131m toplumlar\u0131n\u0131n bolluk i\u00e7erisinde ya\u015famalar\u0131na ra\u011fmen farkl\u0131 bi\u00e7imlerde beslenmelerinden dolay\u0131 al\u0131nan g\u0131dalardan kaynakl\u0131 daha dikkatsiz ve dayan\u0131ks\u0131z olduklar\u0131n\u0131 ifade eder. Bolluk ve k\u0131tl\u0131k durumunun insanlar\u0131n dini ya\u015famlar\u0131n\u0131 da etkiledi\u011fini, k\u0131tl\u0131k i\u00e7erisinde olanlar\u0131n \u015fehir ortamlar\u0131nda ya\u015fayanlara g\u00f6re dini ya\u015fam konusunda daha hassas ve ibadetlerine daha d\u00fc\u015fk\u00fcn olduklar\u0131n\u0131 belirtir. Bu bilgilerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda k\u0131rsal bir arazi yap\u0131s\u0131na sahip olan \u00c7aykara\u2019da yukar\u0131da ad\u0131 ge\u00e7en d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin ortaya koyduklar\u0131 co\u011frafya-insan ili\u015fkisi eksenindeki tecr\u00fcbeler tetkike tabi tutularak a\u015fa\u011f\u0131daki bilgiler ortaya konulmu\u015ftur. \u015eehirden olduk\u00e7a uzak, ula\u015f\u0131m\u0131 zor, sarp bir arazide ya\u015fayan \u00c7aykaral\u0131lar \u015fehirden, medeniyetten uzak olmalar\u0131na ra\u011fmen, Strabon, El Kindi, \u0130bn- Haldun\u2019un, standartlar\u0131nda belirttikleri bedevi, ilkel bir topluluk de\u011fildir. \u00c7aykara, T\u00fcrkiye\u2019nin e\u011fitim d\u00fczeyinin en y\u00fcksek oldu\u011fu il\u00e7elerinden birisi olarak, ilmi ge\u00e7mi\u015fi olduk\u00e7a k\u00f6kl\u00fc, ayn\u0131 zamanda toplumsal olaylar\u0131n ve sosyal problemlerin en az ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 yerlerdendir. Bilim ve k\u00fclt\u00fcr \u00fcretme konusunda olduk\u00e7a mahir, hem ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyayla bar\u0131\u015f\u0131k hem de g\u00f6\u00e7 etti\u011fi \u015fehir insan\u0131yla intibak ederek ya\u015famas\u0131n\u0131 bilen bir yap\u0131ya sahiptir. S\u00fcrekli olarak do\u011fa ve onun etkilerine kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etmesine ra\u011fmen, g\u00fc\u00e7l\u00fc ancak kaba olmad\u0131klar\u0131n\u0131, di\u011fer insanlara ve varl\u0131klara kar\u015f\u0131 ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc olabildiklerini ortaya koymu\u015flard\u0131r.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00c7aykara, Karadeniz ile Do\u011fu Anadolu aras\u0131nda kestirme bir ula\u015f\u0131m \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131mas\u0131ndan dolay\u0131 tarih boyunca kara ve deniz ula\u015f\u0131m\u0131n\u0131n reva\u00e7ta oldu\u011fu d\u00f6nemlerde \u00f6nemli bir stratejiye de haiz olmu\u015ftu. Da\u011fl\u0131k ve yerle\u015fime elveri\u015fsiz ko\u015fullara sahip olan \u00c7aykara\u2019da yerle\u015fim, Solakl\u0131 Vadisi boyunca da\u011f yama\u00e7lar\u0131na sa\u011fl\u0131 sollu olarak kuzey g\u00fcney istikametinde \u015fekillenmi\u015ftir. Sarp arazisine ra\u011fmen il\u00e7e merkezinden ba\u015flamak suretiyle k\u00f6yler, mezireler ve zirvelerde yaylalar\u0131yla t\u00fcm kara par\u00e7as\u0131, insanlar\u0131n \u015fenlik\/iskan alan\u0131 olarak tarihin yaz\u0131lan ve yaz\u0131lmayan izleriyle doludur. Tarihe bazen kal\u0131c\u0131 bazen silik izler b\u0131rakan \u00c7aykara insan\u0131 t\u00fcm zor ko\u015fullara kar\u015f\u0131 do\u011fas\u0131yla ve de\u011ferleriyle bu g\u00fcnlere kadar hem kendi co\u011frafyas\u0131nda hem de T\u00fcrkiye\u2019nin ve d\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok merkezinde iz b\u0131rakmaya devam<\/p>\n

———————————————–<\/p>\n

7 https:\/\/acikkuran.com\/tevbe-suresi\/97-ayet-meali\u00a0<\/p>\n

8 \u015eahin, Belge, a.,g.,m., s. 303.<\/p>\n

etmektedir. Cefas\u0131 \u00e7ok sefas\u0131 az olan bu co\u011frafya bazen \u201carifi \u00e7ok \u00e2limi az\u201d bazen de hem \u00e2limi hem de arifiyle bir\u00e7ok ki\u015finin yeti\u015fmesine mesken te\u015fkil etmi\u015ftir. Ba\u015fka bir ifadeyle bu y\u00f6re insan\u0131n\u0131 hem mekteplisi hem de alayl\u0131s\u0131yla hayat okulunun m\u00fcderrisleri, arif bir toplum olarak tan\u0131mlamak fazla abart\u0131 olmaz kanaatindeyim.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0\u00c7aykara Co\u011frafyas\u0131n\u0131n \u00c7aykaral\u0131 Mizac\u0131 \u00dczerindeki Etkisi\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0\u00c7aykara\u2019n\u0131n co\u011frafi yap\u0131s\u0131 engebeli, da\u011fl\u0131k ve sarp arazisi, s\u0131k ve g\u00fcr ormanlar\u0131, ye\u015fil bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcyle kaplanm\u0131\u015f bir \u00f6zellik arz eder. Dik da\u011f yap\u0131s\u0131 k\u00f6y ve mezra yerle\u015fkelerinin da\u011f yama\u00e7lar\u0131na da\u011f\u0131n\u0131k olarak serpilmesine sebep olmu\u015ftur. Yaylada ise arazinin nispeten daha d\u00fczg\u00fcn olmas\u0131 yerle\u015fimin de daha toplu olmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Arazinin ani y\u00fckselen da\u011flarla kapl\u0131 olmas\u0131 ve co\u011frafi konumunun denizden 25 kilometre i\u00e7eriden ba\u015flamas\u0131 nedeniyle deniz etkisinin i\u00e7 kesimlere do\u011fru sokulmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir. Bu durum karasal iklim \u00f6zelli\u011fi ortaya \u00e7\u0131karmasa da \u00f6zellikle k\u0131\u015f aylar\u0131n\u0131n daha sert ge\u00e7mesine neden olur. Bunun neticesinde \u00f6zellikle k\u0131\u015f aylar\u0131 sahile g\u00f6re olduk\u00e7a so\u011fuk ge\u00e7er. Genel itibariyle hava \u015fartlar\u0131 aynen sahil kesiminde oldu\u011fu gibi bir g\u00fcn i\u00e7erisinde bile de\u011fi\u015fken olabilmektedir. Bahar aylar\u0131nda, bahar havas\u0131 ya\u015fan\u0131rken bir anda k\u0131\u015f etkisine ge\u00e7ilmesi m\u00fcmk\u00fcn olabilmektedir. Yaz aylar\u0131nda da y\u00fcksek yayla kesimlerinde ani de\u011fi\u015fen hava ko\u015fullar\u0131 insanlar\u0131n ya\u015fam ve karakter yap\u0131lar\u0131na do\u011frudan etki edebilmektedir. T\u00fcm bu co\u011frafi unsurlar \u00c7aykara insan\u0131n\u0131n maddi ve manevi yap\u0131lar\u0131 ile gelir ge\u00e7im kaynaklar\u0131 \u00fczerinde etkili olabilmektedir 9 . \u00c7aykara\u2019n\u0131n fiziki co\u011frafyas\u0131, hinterlant ba\u011flant\u0131lar\u0131 ve iklim \u015fartlar\u0131n\u0131n \u00e7ok elveri\u015fli olmamas\u0131, k\u0131s\u0131tl\u0131 ekonomik faaliyetlerle kendi i\u00e7inde kavrulan bir d\u00f6ng\u00fcy\u00fc ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131. Bu d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn merkezinde yak\u0131n zamanlara kadar hayvanc\u0131l\u0131k \u00f6ncelikli olmak \u00fczere k\u0131s\u0131tl\u0131 bir arazide ger\u00e7ekle\u015ftirilen tar\u0131msal faaliyetler yer alm\u0131\u015ft\u0131. Bu co\u011frafi ko\u015fullar insanlar\u0131n hayatta kalabilmeleri i\u00e7in bir taraftan bunlarla m\u00fccadele etmeyi di\u011fer taraftan onunla uyumlu olabilmeyi netice vermi\u015fti.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00c7aykara il\u00e7e yerle\u015fkesi ortalama 280\/300 metrelerden ba\u015flar ve zirvede 3000 metrelere kadar ula\u015f\u0131r. Bu y\u00fckseltilerin her bir kilometresinde insanlar\u0131n de\u011fi\u015fik yerle\u015fim bi\u00e7imleriyle ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rmek ve g\u00f6zlemlemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu yerle\u015fimler k\u00f6ylerle ba\u015flar, mezirelerle devam eder ve 3000 metrelerde yaylalarla zirvede sona erer. Teknolojik ara\u00e7 ve edevat\u0131n yeterli olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde insanlar bu yerle\u015fim yerlerindeki tar\u0131m, hayvanc\u0131l\u0131k, marangozluk, demircilik, kerestecilik vb. i\u015f ve i\u015flemleri basit ara\u00e7larla ve insan g\u00fcc\u00fcyle yapmak durumundayd\u0131lar. \u00d6rne\u011fin k\u00f6yden mezireye, yaylaya gitmek i\u00e7in olduk\u00e7a dik araziden ve dar patika yollardan saatlerce gidip gelmek durumundayd\u0131lar. Her gidi\u015f ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn insan s\u0131rt\u0131nda bir y\u00fckle ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini de nazar\u0131 dikkatten ka\u00e7\u0131rmamak laz\u0131md\u0131r. Yakacak odununu, evinin tamirat\u0131n\u0131, yiyece\u011fi m\u0131s\u0131r\u0131, fasulyeyi, giyece\u011fi elbiseyi, hayvan\u0131n\u0131n yiyece\u011fini kendisi \u00fcretmek durumunda olan insanlar\u0131n bu ko\u015fullarda farkl\u0131 farkl\u0131 \u00f6zellikleri, yetenekleri ortaya \u00e7\u0131kabilmekteydi. Bu farkl\u0131 yeteneklerle beraber \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc, her i\u015ften anlayabilen, i\u015ften ka\u00e7mayan insan tipleri ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmaktayd\u0131. Ayr\u0131ca Uzun yol ve yolculuklar ile uzun k\u0131\u015f gecelerinin, s\u00f6zl\u00fc tarih ve edebiyat k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geli\u015fmesine etki etti\u011fini ilave etmek laz\u0131md\u0131r.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 Yukar\u0131da bahis edilen co\u011frafi \u015fartlar, \u00c7aykara insan\u0131n\u0131n temel karakteristik \u00f6zelliklerini belirleyerek bu \u00f6zelliklerin etnik kal\u0131plar\u0131 \u00fczerine nak\u015fedilerek i\u015flemesine sebep olmu\u015ftu. Bu ya\u015fant\u0131 formu ve vas\u0131flar, nesilden nesile aktar\u0131lan mek\u00e2n\u0131, zaman\u0131 de\u011fi\u015fse de de\u011fi\u015fmeyen bir genetik kod halini alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00f6zellikler \u00e7al\u0131\u015fkanl\u0131k, yard\u0131mla\u015fma, c\u00f6mertlik, dayan\u0131kl\u0131l\u0131k, kanaatk\u00e2rl\u0131k, kararl\u0131l\u0131k, sanatk\u00e2rl\u0131k, \u00e7ok y\u00f6nl\u00fcl\u00fck, kadir\u015finasl\u0131k, bo\u015f durmamak, i\u015fini takip etmek, hayatla dalga ge\u00e7mesini bilmek, olaylar\u0131 nedenselli\u011fe ba\u011flamak, ayr\u0131nt\u0131c\u0131, kolay\u00a0<\/p>\n

——————————————————————-<\/p>\n

9 Orhan AKINO\u011eLU, Co\u011frafya E\u011fitimi Ve Toplum, Marmara Co\u011frafya Dergisi Say\u0131: 13, Ocak- 2006, \u0130stanbul. s. 33. sinirlenen kolay yat\u0131\u015fan, tez canl\u0131l\u0131k, \u015f\u00fckreden, sab\u0131rl\u0131, ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc, sorumlu, tutumlu, pragmatist vb. \u015feklinde s\u0131ralanabilir. \u00a0 \u00a0\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00c7aykara\u2019da kal\u0131c\u0131 olarak ya\u015fayan insanlar\u0131n mevcut co\u011frafya i\u00e7erisinde art\u0131s\u0131n\u0131 eksisini g\u00f6zetmeden ayn\u0131 kararl\u0131l\u0131k ve d\u00fczen i\u00e7erisinde ya\u015famaktan ba\u015fka \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 yoktur. Bu ya\u015fam bi\u00e7iminin terbiyesiyle yeti\u015fen gen\u00e7ler belli bir zaman sonra maddi ve di\u011fer sosyal ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lanamamas\u0131 nedeniyle \u00c7aykara\u2019y\u0131 terk etmi\u015flerdir. G\u00f6\u00e7 eden bu insanlar k\u00f6ylerinde \u00f6\u011frendikleri ve karakterleri haline gelen ya\u015fam stillerini gittikleri yerlerde i\u015f ve e\u011fitim hayatlar\u0131na dayanak yapm\u0131\u015flard\u0131r. Bu insanlar nerede ya\u015farlarsa ya\u015fas\u0131nlar bu \u00f6zelliklerin \u201c\u00c7aykaral\u0131l\u0131k\u201d d\u00fczleminde benzerlik g\u00f6stermesinin temelinde bu hayat felsefesinin \u00f6\u011fretisi yatmaktad\u0131r.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn alt\u0131nda yer alacak olan ba\u015fl\u0131klar \u00c7aykara\u2019da, 40-50 sene \u00f6ncesine dayanan ya\u015fam tecr\u00fcbelerinden elde edilen bilgi ve analizlerin sonu\u00e7lar\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Bu verilerden hareketle bir \u00c7aykaral\u0131n\u0131n yukar\u0131da s\u0131ralanan genel \u00f6zelliklerini, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyayla ili\u015fkilendirerek okuyucunun taktirine sunuyorum.<\/p>\n

\u00a0a) \u00c7al\u0131\u015fkanl\u0131k:<\/strong> \u0130nsanlar\u0131n y\u00fcr\u00fcmekte bile zorlanaca\u011f\u0131 ya\u015famsal alanlara sahip olan \u00c7aykara\u2019da i\u015flerin makine marifetiyle g\u00f6r\u00fclmesi olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Yak\u0131n zamanlarda insanlar\u0131n hayat\u0131na giren ta\u015f\u0131tlar, benzinli odun testereleri ve ot bi\u00e7me motorlar\u0131 haricinde, \u00e7al\u0131\u015fma hayatlar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran herhangi bir geli\u015fme olmam\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla k\u00f6yde yap\u0131lan i\u015flerin tamam\u0131 insan g\u00fcc\u00fcyle yap\u0131lmak zorundayd\u0131. Odun\/kereste i\u015fleri testere, h\u0131zar, sat\u0131r, balta; ot i\u015fleri t\u0131rpan, orak, t\u0131rm\u0131k; tarla i\u015fleri bel, kazma vb. bahsedilen bu basit el ara\u00e7lar\u0131, insan g\u00fcc\u00fc ve becerisiyle yap\u0131lmak zorundayd\u0131. Arazi dar, n\u00fcfus kalabal\u0131k olunca insanlar\u0131n beslenme, giyim, bar\u0131nma gibi temel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layabilmeleri i\u00e7in \u00e7ocuktan ya\u015fl\u0131s\u0131na, \u00e7al\u0131\u015fmak zorunluluklar\u0131 vard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir ev halk\u0131n\u0131n ge\u00e7inebilmesi, i\u015flerin yeti\u015ftirilebilmesi i\u00e7in herkesin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gerekmekteydi. \u00c7al\u0131\u015fma sahas\u0131 k\u0131\u015f aylar\u0131 hari\u00e7, k\u00f6y ile ona ba\u011fl\u0131 mezra ve yayla s\u0131n\u0131rlar\u0131 ile \u00e7evrelenmi\u015f, geni\u015f ve zorlu bir co\u011frafyay\u0131 kapsamaktayd\u0131. K\u0131\u015f aylar\u0131nda ise daha \u00e7ok k\u00f6y s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131rd\u0131. \u00c7aykara\u2019da temel ge\u00e7im kayna\u011f\u0131 hayvanc\u0131l\u0131k oldu\u011fundan, hayvanlar\u0131n\u0131n beslenebilmesi i\u00e7in yaz\/k\u0131\u015f \u00e7al\u0131\u015fmak zorunlulu\u011fu vard\u0131. Bu ko\u015fullardaki \u00e7ocuklar da hayat\u0131n her a\u015famas\u0131nda zorlu\u011fun ve sorumlulu\u011fun merkezinde yer almaktayd\u0131lar. \u0130lkokula giden \u00e7ocuklar bile sabah okula gitmeden \u00f6nce tarla veya \u00e7ay\u0131ra gider baz\u0131 i\u015fleri yapar, sonras\u0131nda okula giderdi. Okula gitmek servis veya ara\u00e7la ger\u00e7ekle\u015ftirilmezdi. K\u00f6y i\u00e7inde okula gidenler en az 40\/50 dakika yol y\u00fcr\u00fcyerek gidip gelirlerdi. K\u00f6yler aras\u0131nda veya il\u00e7e merkezine k\u00f6ylerden gidip gelenler yaz ve k\u0131\u015f aylar\u0131nda saatlerce y\u00fcr\u00fcmek zorundayd\u0131lar. Bu co\u011frafyada ya\u015fayabilmek i\u00e7in hayat\u0131n her kulvar\u0131nda m\u00fccadele etmekten ba\u015fka bir \u00e7are yoktu. Ba\u015fka bir ifadeyle ayakta kalabilmek i\u00e7in durmamak laz\u0131md\u0131.\u00a0<\/p>\n

b) Yard\u0131mla\u015fma\/Dayan\u0131\u015fma:<\/strong> Yak\u0131n vakte kadar \u00c7aykara\u2019da ya\u015fayan insanlar\u0131n gelir ve ge\u00e7im kaynaklar\u0131 ayn\u0131 oldu\u011fundan ekonomik seviyeleri de birbirlerine yak\u0131nd\u0131. Bundan dolay\u0131 insanlar\u0131n birbirine ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n oldu\u011funu, birbirlerine daha yak\u0131n durduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu c\u00fcmleden hareketle herkesin kap\u0131s\u0131n\u0131n \u00f6tekine a\u00e7\u0131k oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Yap\u0131lan i\u015flerin temelde fizik g\u00fcc\u00fcne dayal\u0131 olmas\u0131ndan dolay\u0131 yard\u0131mla\u015fma ve dayan\u0131\u015fma i\u00e7erisinde olmak i\u015fleri kolay k\u0131lman\u0131n y\u00f6ntemlerindendi. \u00c7aykara\u2019daki arazi yap\u0131s\u0131 ve ya\u015fam bi\u00e7imleri yard\u0131mla\u015fmay\u0131 bir vecibe olarak ortaya \u00e7\u0131karmaktayd\u0131. Ot, odun, toprak gibi k\u00fcm\u00fclatif i\u015flerde imece usul\u00fcyle yard\u0131mla\u015fmak, verimli i\u015f g\u00f6rebilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a avantajl\u0131yd\u0131. \u00d6rne\u011fin toprak kald\u0131rma i\u015fleri bu \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftirilirdi. Toprak bir y\u0131l i\u00e7erisinde d\u00f6rt\/be\u015f10 kez i\u015flem g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden e\u011fimli arazi nedeniyle tarlan\u0131n dibine do\u011fru kayar. Bundan dolay\u0131 topra\u011f\u0131n sepetlerle insan s\u0131rt\u0131nda tekrar tarlan\u0131n ba\u015f\u0131na ta\u015f\u0131nmas\u0131 gerekir. Bu ve benzeri a\u011f\u0131r i\u015flerin aile efrad\u0131yla yap\u0131lmas\u0131 olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Yine k\u00f6yden kilometrelerce yukar\u0131da mezire mevkilerinde bi\u00e7ilip kurutulan k\u0131\u015fl\u0131k otun, bir iki saatlik yaya yolu mesafesindeki k\u00f6ye birka\u00e7 ki\u015fi ile ta\u015f\u0131nmas\u0131 g\u00fcnlerce s\u00fcrece\u011finden bu t\u00fcr ta\u015f\u0131ma i\u015flerinde imece usul\u00fc yard\u0131mla\u015fma gerekmekteydi. Bu t\u00fcr ot, odun, tarla vb. imece usul\u00fc yard\u0131mla\u015fma bi\u00e7imleri insanlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma hayatlar\u0131n\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmakla beraber ki\u015filer aras\u0131ndaki sinerjiyi g\u00fc\u00e7lendirdi\u011fini de s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ayr\u0131ca bu t\u00fcr yard\u0131mla\u015fma organizasyonlar\u0131 \u0130nsanlar\u0131 birbirine fiziksel olarak yak\u0131nla\u015ft\u0131rmakla, manevi olarak da kayna\u015ft\u0131rmaktayd\u0131. Bununla beraber insanlar aras\u0131ndaki bu i\u015fte\u015flik ve mek\u00e2nsal yak\u0131nl\u0131k, \u015fartlar\u0131 birbirine e\u015fitlemekte, k\u0131skan\u00e7l\u0131k ve haset duymalar\u0131na engel olmaktayd\u0131. Bu \u015fekilde insanlar aras\u0131nda toplum bilinciyle, aidiyet duygusunun geli\u015fmesi sa\u011flanm\u0131\u015f olmaktayd\u0131. Ayr\u0131ca bu co\u011frafya ve ya\u015fam bi\u00e7imi bu olgular\u0131 k\u00f6y d\u00fczleminden \u00e7\u0131kararak bir \u00fcst d\u00fczeye ta\u015f\u0131maktayd\u0131. K\u00f6ylerin birbirlerine yak\u0131n olmas\u0131; co\u011frafya ve gelir\/ge\u00e7im bi\u00e7imlerinin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131, mezire ile yaylac\u0131l\u0131k k\u00fclt\u00fcr\u00fc, farkl\u0131 k\u00f6ylerdeki insanlar\u0131 ayn\u0131 mek\u00e2nlar\u0131nda bulu\u015fturmaktayd\u0131. Bunun \u201ck\u00f6yda\u015fl\u0131k\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n a\u015f\u0131larak \u201c\u00c7aykaral\u0131l\u0131k\u201d bilinci ve kimli\u011finin olu\u015fmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0G\u00fcn\u00fcm\u00fczde d\u00fcnya \u00f6l\u00e7e\u011finde yap\u0131lan mutluluk endeksine g\u00f6re, mutsuzluk nedenlerinden birisi, insanlar\u0131n herhangi bir \u015feye (din, aile vb.) aidiyet hissetmemeleriyle ilgilidir. Bir di\u011feri yukar\u0131daki nedenle ba\u011flant\u0131l\u0131 olan bireyselle\u015fme kaynakl\u0131d\u0131r11 . Vakti zaman\u0131nda \u00c7aykara\u2019da ya\u015fayan insanlar\u0131n meydana getirdikleri bu dayan\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fc, bireyselli\u011fin a\u015f\u0131lmas\u0131, aidiyet bilincinin olu\u015fmas\u0131 ve mutluluk d\u00fczeyinin geli\u015fmesine katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Zira bu ortak organizasyonlardan sonra, insanlar\u0131 e\u011flendirecek, ba\u015fta horon olmak \u00fczere, sohbet, yemek gibi birtak\u0131m etkinlikler de ger\u00e7ekle\u015ftirilirdi. Geli\u015fen teknolojiyle k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u00f6y haline gelen d\u00fcnya, insanlar\u0131n zaman ve mek\u00e2n mefhumunu a\u015farak birbirlerini etkileyebilecekleri bir yer haline gelmi\u015ftir. Elbette T\u00fcrkiye de bu geli\u015fmelerden hissesini alarak, bireyselle\u015fen, yaln\u0131zla\u015fan buna ba\u011fl\u0131 olarak aidiyet duygular\u0131 zay\u0131flayan bir \u00fclke haline gelmektedir. Bu geli\u015fmelerin aksine \u00e7ok yak\u0131n zamanlara kadar \u00c7aykara d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kan \u00c7aykaral\u0131lar topraklar\u0131nda kazand\u0131klar\u0131 aidiyet hisleri ekseninde, gittikleri yerlerde e\u011fitim, yard\u0131mla\u015fma vb. ad\u0131 alt\u0131nda dernekler, lokaller kurarak kendi aralar\u0131ndaki birli\u011fi g\u00fc\u00e7l\u00fc tutmaya devam etmektedirler. Bu durumu mikro ya da menfi milliyet\u00e7ilik olarak tan\u0131mlamak ise yanl\u0131\u015f olur. Zira T\u00fcrkiye\u2019nin ve d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir taraf\u0131na yay\u0131lan \u00c7aykaral\u0131lar\u0131n vatanlar\u0131na ne derece hizmet etikleri, T\u00fcrkl\u00fck kimli\u011fi ekseninde kenetlendikleri a\u015fik\u00e2rd\u0131r.\u00a0<\/p>\n

c) C\u00f6mertlik:<\/strong> Tabiatla i\u00e7 i\u00e7e olan toplumlarda insan\u0131 ve ahlaki anlay\u0131\u015flar\u0131n daha ileri d\u00fczeyde oldu\u011funu yukar\u0131da isimleri ge\u00e7en bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr de ortaya koymu\u015ftu. Ekti\u011fi bir tek m\u0131s\u0131r veya fasulye tanesinin binlerle \u00e7o\u011falarak, bereketlenip insana mukabele etmesi c\u00f6mertli\u011fin tefekk\u00fcr\u00fc ve topraktan insana yans\u0131mas\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Topra\u011f\u0131n sundu\u011fu bu m\u00fc\u015ffik c\u00f6mertli\u011fi g\u00f6ren insanlar, eldeki imk\u00e2nlar\u0131na g\u00f6re her t\u00fcr c\u00f6mertli\u011fin de m\u00fcmessili olmaya \u00e7al\u0131\u015facaklard\u0131. Bu bazen elindeki m\u0131s\u0131r\u0131, fasulyeyi, gazya\u011f\u0131n\u0131 bazen i\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fc, eme\u011fini payla\u015fmak \u015feklinde tezah\u00fcr etmekteydi. Ya\u015fanan co\u011frafyada her bir zerrenin k\u0131ymetinin bilinmesi k\u0131tl\u0131ktan kaynaklanm\u0131\u015f olmakla, ihtiya\u00e7 halinde, insanlar\u00a0<\/p>\n

—————————————————————-<\/p>\n

10 Toprak ilk olarak bellenir, sonra toprak d\u00fczeltilir (vol vurulur), ekin ekilir, ekin bir\/iki kez seyreltilerek kaz\u0131l\u0131r, kihan edilir.\u00a0<\/p>\n

11 https:\/\/www.paradergi.com.tr\/life-style\/2025\/04\/22\/dunya-mutluluk-raporu-2025 birbirlerine yard\u0131mc\u0131 olmaktayd\u0131lar. Ancak insanlar bu k\u0131s\u0131tl\u0131 imk\u00e2nlar i\u00e7erisinde hem kendilerine harcarken hem de ba\u015fkalar\u0131na verirken \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc davranmak zorundayd\u0131lar. Ellerinde olan\u0131, yar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek harcamak ve payla\u015fmak durumundayd\u0131lar.\u00a0<\/p>\n

d) Dayan\u0131kl\u0131l\u0131k:<\/strong> Hayat \u015fartlar\u0131n\u0131n hava \u015fartlar\u0131na endeksli oldu\u011fu bu co\u011frafyada h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fen hava ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re insanlar\u0131n da h\u0131zl\u0131 davranmalar\u0131 ve diren\u00e7li olmalar\u0131 gerekmekteydi. Tarla ya da \u00e7ay\u0131r i\u015flerinin olumlu sonu\u00e7lanmas\u0131n\u0131n iyi hava \u015fartlar\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu bu ko\u015fullarda ani olarak de\u011fi\u015febilen iklim durumuna kar\u015f\u0131 pozisyon almak, i\u015fin selameti a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir. \u0130klim ve do\u011fa ko\u015fullar\u0131yla cebelle\u015fen insanlar\u0131n hem fiziksel hem de zihinsel olarak g\u00fc\u00e7l\u00fc olmalar\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131. Bu ko\u015fullar insanlarda h\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnme, h\u0131zl\u0131 karar verme, sab\u0131rl\u0131 olma becerilerini gerektirdi\u011fi gibi bu y\u00f6nde geli\u015fmelerini de sa\u011flamaktayd\u0131. Bu \u00f6zellikler ayn\u0131 zamanda bunlarla senkronize olmu\u015f fiziksel uyum ve zindeli\u011fi de beraberinde getirmekteydi. \u0130nsanlar\u0131n hava \u015fartlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesiyle yar\u0131da b\u0131rakmak zorunda kald\u0131klar\u0131 i\u015flerden dolay\u0131 asile\u015fmek ya da pes etmek gibi bir ka\u00e7\u0131\u015flar\u0131 olamazd\u0131. \u0130nsanlar bunun \u00c7aykara co\u011frafyas\u0131n\u0131n bir yasas\u0131 oldu\u011fu bilinciyle, olu\u015fumlar\u0131n do\u011fayla bar\u0131\u015f\u0131k, Yaradan\u2019a m\u00fctevekkil bir dengede s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi gerekti\u011finin fark\u0131ndayd\u0131lar. Bu felsefe, acizlik, tevekk\u00fcl, kabullenme, denge ve dayan\u0131kl\u0131l\u0131k gibi duygular\u0131n mayalan\u0131p g\u00fc\u00e7lenmesine hizmet etmi\u015f olmaktayd\u0131. Bolluk olmad\u0131\u011f\u0131ndan a\u015f\u0131r\u0131 yemek yeme ve hareketsizlik ile bunlara ba\u011fl\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131kan hantall\u0131k da olu\u015fmayacakt\u0131. Bu t\u00fcr k\u0131rsal arazilerde yeti\u015fen insanlar i\u015f \u00e7e\u015fitlili\u011finden dolay\u0131 farkl\u0131 i\u015flerle me\u015fgul olduklar\u0131ndan atletik, v\u00fccutlar\u0131ndaki kas yap\u0131lar\u0131 da g\u00fc\u00e7l\u00fc olmaktayd\u0131. \u00d6rne\u011fin ula\u015f\u0131m i\u00e7in s\u00fcrekli dar ve engebeli patika yollardan gidip gelmekle ayak bileklerinin, t\u0131rpan kullanmakla bilek, kol, boyun, bacak, omuz ve kar\u0131n kaslar\u0131n\u0131n, t\u0131rm\u0131k kullanmakla kol, bilek, omuz ve kar\u0131n kaslar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p, g\u00fc\u00e7lenmesinde oldu\u011fu gibi.\u00a0<\/p>\n

e) Kanaatk\u00e2rl\u0131k: <\/strong>\u0130nsano\u011flu g\u00fczel ahlak, davran\u0131\u015f ve yeteneklerini hayata ge\u00e7irdik\u00e7e, insani mahiyet serdetmi\u015f olur. \u0130nsano\u011flu f\u0131trat\u0131nda var olan \u201cego\u201d ve onunla ayn\u0131 d\u00fczlemde \u015fekillenen \u201cene\u201dsiyle kendine ve etraf\u0131na tanr\u0131sall\u0131k taslayabilir. Ger\u00e7ekte ise insan aciz, zay\u0131f ve muhta\u00e7 bir varl\u0131kt\u0131r. U\u00e7suz bucaks\u0131z k\u00e2inattaki matematik ve buna ba\u011fl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fen i\u015fleyi\u015f, insan\u0131n acizli\u011fini ve m\u00fcteal bir g\u00fcc\u00fcn enginli\u011fini ortaya koymaktad\u0131r. Bu i\u015fleyi\u015fi mikro \u00e7er\u00e7evede, direksiz g\u00f6k kubbe alt\u0131nda, ha\u015fmetli da\u011flar\u0131n yama\u00e7lar\u0131nda, kendi yasalar\u0131yla i\u015fleyen iklim \u015fartlar\u0131nda; mai\u015feti bu fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131 olan \u00c7aykaral\u0131n\u0131n da m\u00fc\u015fahede etmesi pek tabiidir. Bu i\u015fleyi\u015fe tabi olan insanlar kendi zay\u0131fl\u0131klar\u0131yla elde ettiklerine kanaat etmesini de \u00f6\u011frenmi\u015flerdi. Elveri\u015fsiz arazi \u015fartlar\u0131 insanlara ne yeterli tar\u0131m alan\u0131 ne de hayvanlar\u0131n\u0131 otlatabilecekleri s\u0131n\u0131rs\u0131z bir ova rahatl\u0131\u011f\u0131 sunmaktayd\u0131. Ye\u015filli\u011fin ve suyun bol olmas\u0131 hayvanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n rahatl\u0131kla yap\u0131labilece\u011fi manas\u0131na gelmemekteydi. Vadilerin olu\u015fturdu\u011fu derin u\u00e7urum ve engebeli alanlar ile k\u00f6ylerin kalabal\u0131k oldu\u011fu d\u00f6nemlerde, mera kullan\u0131m\u0131ndaki sorunlar bu k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n di\u011fer nedenlerindendi. \u00c7ok yak\u0131n zamanlara kadar m\u00fc\u015fahit oldu\u011fumuz mera alanlar\u0131n\u0131n kullan\u0131mlar\u0131yla ilgili sorunlar, k\u00f6yler aras\u0131nda husumete, toplumsal bar\u0131\u015f\u0131 zedeleyecek d\u00fczeye kadar varm\u0131\u015ft\u0131. Zira 1850\u2019li y\u0131llardan itibaren Osmanl\u0131 mahkeme kay\u0131tlar\u0131 ile Cumhuriyet d\u00f6neminden 1990\u2019l\u0131 y\u0131llara kadar k\u00f6yler aras\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck sorun, k\u00f6ylere tahsis edilen arazilerin kullan\u0131lmas\u0131yla ilgili anla\u015fmazl\u0131klardan kaynaklanmaktayd\u013112 .<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0Y\u00f6re insan\u0131, tarla alan\u0131 k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011fundan yeterli \u00fcretememekte, mera alan\u0131 dar ve sorunlu oldu\u011fundan kalabal\u0131k s\u00fcr\u00fcler besleyememekteydi. Alternatif i\u015f alanlar\u0131 da 12 Ali \u00c7elik, Trabzon \u00c7aykara Halk k\u00fclt\u00fcr\u00fc, , Do\u011fu K\u00fct\u00fcphanesi Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul 2005. S. 34-40. olmad\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131, olan\u0131 idareli kullanmak bir zorunluluk haline gelmekteydi. \u0130nsan\u0131 bu d\u00fcnyada terbiye eden en \u00f6nemli olgulardan birisi a\u00e7l\u0131k, di\u011feri k\u0131tl\u0131kt\u0131r. Bunun bir ya\u015fant\u0131 \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak ger\u00e7ekle\u015fmesi ise insanlar \u00fczerinde kanaatk\u00e2rl\u0131k olarak tezah\u00fcr etmekteydi. Bu co\u011frafyan\u0131n sunduklar\u0131n\u0131n sonucu olan kanaatk\u00e2rl\u0131k, insanlara nimetin de nikmetin de k\u0131ymetini ya\u015fayarak \u00f6\u011fretmi\u015f olmaktayd\u0131. Burada hayat \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmak ve az kazanmak \u00fczere deveran etti\u011finden ve hatta bazen eme\u011fin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 al\u0131namad\u0131\u011f\u0131ndan en ufak bir nimet k\u0131r\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n bile k\u0131ymeti vard\u0131r. Tek bir m\u0131s\u0131r tanesi ve tek fasulyeden tevell\u00fct eden mahsulat ise k\u0131ymetin ve \u015f\u00fckr\u00fcn zirvesidir.\u00a0<\/p>\n

f) Kararl\u0131l\u0131k: <\/strong>Zor hayat \u015fartlar\u0131 insanlar\u0131 fiziki ve mental olarak dayanakl\u0131 k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi kararl\u0131 olmaya da al\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Su damlas\u0131n\u0131n \u0131srarla damlayarak a\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 mermer misali, \u00c7aykaral\u0131lar da ayn\u0131 i\u015fleri defalarca y\u0131lmadan yapmak durumundayd\u0131lar. Y\u0131ll\u0131k ya\u015fam bi\u00e7imleri ayn\u0131 d\u00f6ng\u00fcde devam etti\u011finden, insanlar ayn\u0131 i\u015fleri, ayn\u0131 \u015fartlarda yapmak durumundayd\u0131lar. Azimden vaz ge\u00e7mek ya\u015fam\u0131n direncini kaybetmek demek oldu\u011fundan \u0131srarl\u0131 bir bi\u00e7imde hayat\u0131n ya\u015fam kayas\u0131na vurmaktan ba\u015fka \u00e7\u0131k\u0131\u015f yoktu. Kararl\u0131 oldu\u011fu kadar sab\u0131rl\u0131 bir \u015fekilde hayat\u0131n ritmine ayak uydurmak gerekmekteydi. Hayatta ba\u015far\u0131l\u0131 olmak, eme\u011fin meyvesini almak, kararl\u0131 ve sab\u0131rl\u0131 olmakla do\u011frudan alakal\u0131d\u0131r. Tarlay\u0131 bellemeden, m\u0131s\u0131r\u0131 ekmeden, fidanlar\u0131n bak\u0131m\u0131n\u0131 (kihan) yapmadan; m\u0131s\u0131r\u0131, fasulyeyi toplamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Kararl\u0131l\u0131k, i\u015fin olu\u015f s\u0131ras\u0131na g\u00f6re b\u0131kmadan takip edilmesi, \u0131srarc\u0131 olunmas\u0131 ve neticeye ba\u011flanmas\u0131 demekti. Herhangi bir savsaklama ya da ihmal y\u0131l\u0131n t\u00fcm mahsul\u00fcn\u00fcn heba olmas\u0131 demekti. \u00d6rne\u011fin m\u0131s\u0131r\u0131n\u0131, fasulyesini eken k\u00f6yl\u00fc yabani hayvanlara kar\u015f\u0131 \u00f6nlemini almak durumundayd\u0131. Bunun i\u00e7in ekinlerin olgunla\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 a\u011fustos ay\u0131 yirmisinden, hasad\u0131n yap\u0131laca\u011f\u0131 eyl\u00fcl ay\u0131n\u0131n sonuna kadar tarlas\u0131n\u0131 derme \u00e7atma barakas\u0131ndan ya da e\u011fer tarlas\u0131 evine yak\u0131n ise balkonundan sabaha kadar beklemek zorunlulu\u011fu vard\u0131. Kelif denilen barakaya yats\u0131 vaktiyle gidilir ve sabaha kadar burada kal\u0131n\u0131rd\u0131. Burada yak\u0131lan ate\u015f duman\u0131; bir tenekeye vurularak ve tarlan\u0131n muhtelif yerlerine yerle\u015ftirilip, iple \u00e7ekilen kolondan \u00e7\u0131kan sesle, ay\u0131, domuz gibi hayvanlar\u0131n ekinlere zarar vermesi engellenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Bu eylem hasat zaman\u0131na kadar her gece aksat\u0131lmadan devam ederdi. Zira bu i\u015flemin bir ak\u015fam aksat\u0131lmas\u0131 demek t\u00fcm y\u0131l\u0131n eme\u011finin ve k\u0131\u015f tedarikinin heba edilmesi demekti. Yine otunu kurutmak \u00fczere seren bir k\u00f6yl\u00fc havan\u0131n aniden kapatmas\u0131 neticesinde ayn\u0131 eylemi, otu serme ve toplamay\u0131 defalarca tekrar etmek durumundayd\u0131. Aksi taktirde hayvanlar\u0131na k\u0131\u015f\u0131n yedirece\u011fi otu kurutup stoklama imkan\u0131na eri\u015filemeyecektir. \u00c7aykara insan\u0131n\u0131n baz\u0131 yerlerde, \u00f6rne\u011fin Bayburt y\u00f6resinde oldu\u011fu gibi otu bi\u00e7tikten, kuruyuncaya kadar ona ili\u015fmemek gibi bir kolayl\u0131\u011f\u0131 yoktur. Havan\u0131n de\u011fi\u015fme ihtimaline kar\u015f\u0131, otu bi\u00e7tikten sonra, h\u0131zl\u0131ca kurumas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in ince ince sermek, \u00f6\u011fle vakti alt\u0131n\u0131 \u00fcst\u00fcne \u00e7evirmek, ikindi vakti t\u0131rm\u0131kla biriktirmek, ak\u015fam da kumullamak zorundayd\u0131. Bu i\u015flemi hava \u015fartlar\u0131 iyi gitti\u011fi taktirde 2 g\u00fcn boyunca tekrarlamak zorundayd\u0131. Otu kuruttuktan sonra s\u0131rt\u0131yla eve ta\u015f\u0131y\u0131p13 , otlu\u011fa istiflemesi gerekirdi. Benzeri i\u015flemler yaz aylar\u0131n\u0131n ola\u011fan u\u011fra\u015flar\u0131ndan olup aksi durumda ot \u00e7\u00fcr\u00fcr ve k\u0131\u015fl\u0131k haz\u0131rl\u0131k yap\u0131lamazd\u0131. Bu \u00f6zellik yani i\u015fin olumlu bir neticeye ba\u011flanmas\u0131 ve bunun i\u00e7in \u0131srarla \u00e7al\u0131\u015fmak insanlar\u0131n e\u011fitim ve i\u015f hayatlar\u0131na aksederek, kararl\u0131 bir karakter\u00a0<\/p>\n

——————————————<\/p>\n

13 Y\u00fck yaparken genelde daha fazla ot ta\u015f\u0131mak ve y\u00fck\u00fcn y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla \u015felek denilen bir y\u00f6ntem kullan\u0131l\u0131rd\u0131. Buna g\u00f6re ip, aras\u0131 30-40 santim olacak \u015fekilde yere serilir. Ot dili\u011fav(dz)la s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r ve ipin \u00fczerine uzunlamas\u0131na dizilir. Yeterli d\u00fczeyde ot y\u0131\u011f\u0131ld\u0131ktan sonra ip otun \u00fczerinden at\u0131larak di\u011fer taraftaki iple birle\u015ftirilir ve iyice s\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra yanlamas\u0131na y\u00fcke dolan\u0131r ve tekrar s\u0131k\u0131l\u0131rd\u0131. Sonunda s\u0131k\u0131lan yerden ge\u00e7irilen serbest ip, y\u00fcke girmeye haz\u0131r hale getirilerek y\u00fck ta\u015f\u0131n\u0131rd\u0131. halinde tezah\u00fcr etmi\u015ftir. Aksi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bu co\u011frafyadan bunca ilim, i\u015f insan\u0131n\u0131n ve b\u00fcrokrat\u0131n yeti\u015fmesi s\u00f6z konusu olamazd\u0131.\u00a0<\/p>\n

g) Sanatk\u00e2rl\u0131k: <\/strong>Be\u015feri manada sanat, en g\u00fczel \u015fekilde yarat\u0131lm\u0131\u015f olan insan\u0131n i\u00e7indeki estetik duygular\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde d\u0131\u015fa yans\u0131mas\u0131d\u0131r. En m\u00fckemmel sanat\u0131n tam merkezinde, do\u011fan\u0131n ha\u015fin ve ha\u015fmetli kuca\u011f\u0131nda ya\u015fayan \u00c7aykaral\u0131n\u0131n sanat\u0131 g\u00f6r\u00fcp de sanatk\u00e2r olmamas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Etraf\u0131nda y\u00fckselen da\u011flar\u0131, yemye\u015fil co\u011frafyay\u0131, ihti\u015famla y\u00fckselen da\u011flar\u0131, ormana h\u00fccum eden sisi, duman\u0131, kardaki mucizeyi daha nicelerini yakinen m\u00fc\u015fahede eden \u00c7aykaral\u0131n\u0131n Y\u00fcce Sanatk\u00e2r nezdinde ilham almamas\u0131 s\u00f6z konusu olamazd\u0131. Etraf\u0131nda var olan imk\u00e2nlardan ve musanna eserlerden istifade ederek, ilham alarak, bilgisini ve g\u00f6nl\u00fcndeki estetik duygusunu birle\u015ftiren \u00c7aykaral\u0131, nice isimsiz sanatlar \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Ormandaki a\u011fac\u0131ndan odununu, kerestesini yapan \u00c7aykaral\u0131, bunlardan muhte\u015fem bo\u011faz usul\u00fc (serander) evlerle co\u011frafyaya uygun ve uyumlu nice eserler yapm\u0131\u015ft\u0131r. A\u011fa\u00e7, \u00c7aykara\u2019da bir nevi hayatt\u0131r ve dahi sanat\u0131n da hayat\u0131d\u0131r. Hammaddesi do\u011fadan kar\u015f\u0131lanan ah\u015fap evler, bar\u0131nma zorunlulu\u011funun bir sonucu olsa da e\u015fsiz bir sanat eseri de\u011feri ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyayla imtiza\u00e7 etmi\u015f bu eserler insano\u011flu i\u00e7in bu d\u00fcnyada fanili\u011fin, ge\u00e7icili\u011fin birer ni\u015fanesi olarak k\u00f6ylerden mezralara oralardan da yaylalara kadar her bir da\u011f yamac\u0131n\u0131n \u015fenli\u011fi olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 izhar etmektedir.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 Co\u011frafi \u015fartlar\u0131n ve imk\u00e2nlar\u0131n insanlar\u0131n sanatk\u00e2rl\u0131k y\u00f6nlerine y\u00f6n vermesinde oldu\u011fu gibi tecr\u00fcbeye dayal\u0131 m\u00fchendislik bilgilerine de y\u00f6n verdi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin \u00f6zellikle k\u0131\u015f ve ilkbahar aylar\u0131nda \u015fiddetli r\u00fczg\u00e2rlarla m\u00fccadele etmek zorunda kalan insanlar evlerini bu \u015fartlara g\u00f6re in\u015fa etmek zorundayd\u0131lar. Bunun i\u00e7in evlerinin ah\u015fap aksam\u0131n\u0131 bo\u011faz usul\u00fcyle, tahtalar\u0131 birbirine kenetleyerek yaparak ciddi bir \u00f6nlem geli\u015ftirmi\u015f olmaktayd\u0131lar. Ayr\u0131ca \u00e7at\u0131n\u0131n hemen alt k\u0131s\u0131mlar\u0131nda hem \u00e7at\u0131y\u0131 destekleyen hem de \u015fiddetli r\u00fczg\u00e2r\u0131n par\u00e7alanmas\u0131na sebep olan yatay \u00fc\u00e7gen \u015feklinde tan\u0131mlayabilece\u011fimiz saray ba\u011f\u0131 denilen sistemle bir m\u00fchendislik becerisi ortaya konulmaktayd\u0131. Yine r\u00fczg\u00e2r\u0131n geli\u015f y\u00f6n\u00fcne g\u00f6re tasarlanan \u00fc\u00e7 b\u00f6lmeli ve s\u0131rtl\u0131 \u00e7at\u0131lar do\u011faya kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilen y\u00f6ntemlerden bir di\u011feriydi. Eski ah\u015fap binalarda uygulanan hem kullan\u0131\u015fl\u0131l\u0131k hem de binan\u0131n sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131na katk\u0131 sunan unsurlardan bir di\u011feri, \u00e7at\u0131n\u0131n hemen alt\u0131na yerle\u015ftirilen ambarlar yine do\u011fa \u015fartlar\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Zira k\u0131\u015f aylar\u0131nda olduk\u00e7a fazla (bir, iki metreye kadar) kar alan bu y\u00f6rede \u00e7at\u0131n\u0131n tam orta k\u0131sm\u0131na gelecek \u015fekilde bo\u011faz usul\u00fcyle yap\u0131lan ve \u00e7at\u0131ya dayanak olu\u015fturmas\u0131 ama\u00e7lanan bu ambarlar ayn\u0131 zamanda kuru g\u0131dan\u0131n fare, sansar gibi muz\u0131r varl\u0131klara kar\u015f\u0131 korunmas\u0131n\u0131 da sa\u011flam\u0131\u015f olmaktayd\u0131.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Co\u011frafi \u015fartlar\u0131 iyi analiz eden ve do\u011fada var olan imkanlar\u0131 en iyi \u015fekilde de\u011ferlendiren \u00c7aykara insan\u0131 y\u0131llar\u0131n tecr\u00fcbesine istinaden evinde ve di\u011fer gere\u00e7lerinde hangi a\u011fa\u00e7 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn sa\u011flam ve estetik oldu\u011funu da tecr\u00fcbe etmi\u015fti. \u00d6rne\u011fin s\u00fcrekli ya\u011fmurlu ve \u00e7ok rutubetli iklim yap\u0131s\u0131na sahip olan bu y\u00f6rede ah\u015faptan in\u015fa edilen binalar\u0131n uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in tahta kurdunun kemirmekte zorlanaca\u011f\u0131 kestane a\u011fac\u0131 tercih edilirdi. T\u00fcm binan\u0131n kestaneden yap\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olamayaca\u011f\u0131na g\u00f6re ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 kiri\u015f ve direklerin kestaneden yap\u0131lmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131. Yine su de\u011firmenlerinin alt k\u0131s\u0131mlar\u0131nda, s\u00fcrekli su i\u00e7erisinde \u00e7al\u0131\u015fan aksamlar\u0131 suya dayan\u0131kl\u0131 olan k\u0131z\u0131la\u011fa\u00e7tan yap\u0131lmaktayd\u0131. Oyulmas\u0131 di\u011fer a\u011fa\u00e7lara g\u00f6re daha kolay ve s\u0131v\u0131ya dayan\u0131kl\u0131 olan k\u0131z\u0131la\u011fa\u00e7 ayn\u0131 zamanda yekpare \u00e7\u0131kar\u0131lan yay\u0131klar i\u00e7in de en ideal a\u011fa\u00e7 t\u00fcr\u00fcyd\u00fc. Evlenecek olan \u00e7iftlerin vazge\u00e7ilmezleri olan \u00e7eyiz sand\u0131klar\u0131 ise dayan\u0131kl\u0131l\u0131k ile esteti\u011fin gere\u011fi, ceviz a\u011fac\u0131ndan yap\u0131l\u0131rd\u0131. Bunlar\u0131n haricinde pratik ve i\u015flevsel \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015fan y\u00f6redeki insanlar en k\u00fc\u00e7\u00fck ara\u00e7lara bile sanat\u0131n bir esteti\u011fini nak\u015fetmeyi vazife addetmi\u015flerdi. \u015eimdilerde g\u00f6renler i\u00e7in antika de\u011feri ta\u015f\u0131yan ah\u015fap yay\u0131klar, kerdeller, ah\u015fap t\u0131rm\u0131klar, ka\u015f\u0131klar, ip e\u011firme aparatlar\u0131, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n bir gere\u011fi, ayn\u0131 zamanda sanat\u0131n ve esteti\u011fin birer timsaliydiler. Zor \u015fartlar dehalar\u0131n yeti\u015fmesine vesile olan ortamlard\u0131r. Ba\u015fka bir ifadeyle zorlayan ihtiya\u00e7lar farkl\u0131 yetenekleri, onlar da sanat eserlerini v\u00fccuda getirir. Bu \u015fartlarda yeti\u015fen \u00c7aykaral\u0131lar, \u015fimdilerde a\u011faca makinelerin kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 esteti\u011fi kendi el yap\u0131m\u0131 ara\u00e7larla vermekteydiler. Ustalar bir testere, bir balta, bir keser ve bir rende ile bir evi in\u015fa edebilirdi. Rendesini, planyas\u0131n\u0131, tahtaya lambri deseni verece\u011fi arac\u0131n\u0131 kendi i\u015fledi\u011fi, \u015fekillendirdi\u011fi a\u011fac\u0131 fonksiyonel bir araca ayn\u0131 zamanda estetik bir alete d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek i\u015flerini g\u00f6rebilmekteydi.<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 Ta\u015f\u0131n bol oldu\u011fu yerlerde ta\u015f\u0131n bir odun gibi yontularak \u015fekillendirilmesiyle yap\u0131lan kap\u0131, pencere \u00fczerleri kemerli yap\u0131lar, kerpi\u00e7le kayna\u015ft\u0131r\u0131lan duvarlar ayr\u0131 birer sanat harikas\u0131yd\u0131. \u00c7aykara insan\u0131 sadece maddi anlamdaki sanata de\u011fil bununla beraber s\u00f6zl\u00fc t\u00fcr sanatlara yer vermi\u015f, bunlarda da geli\u015fim sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. S\u00fcrekli do\u011fa \u015fartlar\u0131 i\u00e7erisinde yo\u011frulan insanlar bu yo\u011funluktan, yazmaktan ziyade s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fin \u00f6nemli par\u00e7alar\u0131ndan olan atma t\u00fcrk\u00fcler, \u015fiirler, hik\u00e2yeler, destanlar \u00fcreterek bunlar\u0131 nesilden nesile aktarm\u0131\u015ft\u0131r. Sanat\u0131n bir di\u011fer kolu olan halk oyunlar\u0131 ve m\u00fczik de bir \u00c7aykaral\u0131n\u0131n olmazsa olmazlar\u0131ndand\u0131r. A\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak kaval ve ke\u00e7ence ile ba\u011flaman\u0131n da kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 enstr\u00fcmanlarla e\u011flenceler tertip edilmekte, t\u00fcrk\u00fcler s\u00f6ylenmekteydi. Do\u011fan\u0131n ritmine uygun, hava \u015fartlar\u0131 gibi de\u011fi\u015fken atlama sallama, d\u00fcz ad\u0131 verilen halk oyunlar\u0131 insanlar\u0131n f\u0131rsat\u0131n\u0131 bulduk\u00e7a vazge\u00e7medikleri e\u011flencelerdendi. G\u00fcnl\u00fck ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131lamaya y\u00f6nelik olan elde dokuma i\u015fleri, kilim, \u00e7orap dokuma sanat ve estetik de\u011feri ta\u015f\u0131yan di\u011fer \u00fcr\u00fcnlerdendi.\u00a0<\/p>\n

h) \u00c7ok y\u00f6nl\u00fcl\u00fck: <\/strong>K\u0131rsalda ya\u015faman\u0131n co\u011frafya ay\u0131rt etmeden insanlar\u0131 y\u00f6neltti\u011fi durumlardan bir di\u011feri, insanlar\u0131n t\u00fcm ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kendilerinin kar\u015f\u0131lamalar\u0131yla alakal\u0131d\u0131r. Tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131kla u\u011fra\u015fan \u00c7aykaral\u0131lar da bu alanlarda ve kar\u015f\u0131layabilecekleri di\u011fer ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kendileri tedarik etmek durumundayd\u0131lar. Bu da insanlar\u0131 \u00e7ok y\u00f6nl\u00fcl\u00fc\u011fe sevk etmekteydi. Baz\u0131 i\u015flerde \u00e7ok iyi olabilen insanlar di\u011fer s\u0131radan i\u015fleri de yapmak durumundayd\u0131lar. Baz\u0131 i\u015flerde kad\u0131nlar, baz\u0131lar\u0131nda erkekler daha mahirdi. Ancak ortalama her \u00c7aykaral\u0131 tarla bellemeyi, tohum ekme\u011fi, kihan etmeyi, hasad\u0131, \u00e7ay\u0131r bi\u00e7mesini toplamas\u0131n\u0131, evinin \u00e7at\u0131s\u0131n\u0131 tamir etmeyi, y\u0131k\u0131lan tarla duvar\u0131n\u0131 yapmay\u0131 ve daha bir\u00e7ok i\u015fin gere\u011fini bilirdi. Yani her \u00c7aykaral\u0131 iyi d\u00fczeyde testere, t\u0131rpan, orak, balta, keser, t\u0131rm\u0131k, kazma, kullanabilirdi. Sanatk\u00e2rl\u0131k ve el becerisi gerektiren di\u011fer i\u015flerin ise uzman\u0131 olmak laz\u0131md\u0131. \u00d6rne\u011fin yaban f\u0131nd\u0131k dallar\u0131n\u0131 kullanarak sepet \u00f6r\u00fclmesi, h\u0131zarla k\u00fct\u00fckten tahta \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131, baltayla kiri\u015f yontulmas\u0131, koyun y\u00fcn\u00fcnden \u00e7orap \u00f6r\u00fclmesi, kendirden e\u011frilmi\u015f fanila, eski kuma\u015flar\u0131 birle\u015ftirerek midilli yap\u0131lmas\u0131, eski ipliklerden kilim \u00f6r\u00fclmesi, t\u0131rpan sap\u0131, t\u0131rm\u0131k, yay\u0131k, y\u00fck ta\u015f\u0131nacak ip, kerdel imalat\u0131 \u00f6zel el beceri ve uzmanl\u0131k isteyen i\u015flerdendi. Ancak bu i\u015fleri tek bir ki\u015finin yapabilmesi de vakiydi. \u00d6rne\u011fin \u00e7ok iyi bir marangoz ustas\u0131, iyi bir diki\u015f ustas\u0131, diki\u015f ve s\u00fct makinesi, silah tamircisi, su de\u011firmeni, demirci ustas\u0131, t\u0131rpan sap\u0131, t\u0131rm\u0131k, yay\u0131k imalat\u00e7\u0131s\u0131 olabildi\u011fi gibi hoca d\u00fczeyinde bir e\u011fitime de sahip olabilmekteydi. G\u00fcnl\u00fck hayatta laz\u0131m olan gere\u00e7lerin yan\u0131nda ilime de merakl\u0131 olan \u00c7aykaral\u0131lar, k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flardan itibaren mektep ve Kur\u2019an e\u011fitimine \u00f6nem vererek bu alanda da yeterli d\u00fczeye ula\u015fmay\u0131 ihmal etmezlerdi.\u00a0<\/p>\n

i) M\u00fctevazi olmak: \u0130<\/strong>nsan\u0131n, d\u00fcnyan\u0131n y\u00fcce direklerinin yamac\u0131nda, ye\u015filin bin bir tonu i\u00e7erisinde, mavi g\u00f6k kubbenin alt\u0131nda, nice ihti\u015faml\u0131 ve musanna sanatlar\u0131 g\u00f6r\u00fcp kendi eliyle yapt\u0131klar\u0131na imrenmesi pek ak\u0131l kar\u0131 olmasa gerek. Bu ortamda insano\u011flu “ne g\u00fczeldir\u201d yerine “ne g\u00fczel yap\u0131lm\u0131\u015f” diyerek ger\u00e7ek g\u00fc\u00e7 sahibini ikrar edip kendi acizli\u011fini teyit eder. \u0130\u015fte insano\u011flu bu felsefe ile kendi g\u00fcc\u00fc, imk\u00e2n ve kabiliyeti ekseninde \u00fcretti\u011fi her duruma kar\u015f\u0131 a\u015fk\u0131n g\u00fc\u00e7 nezdinde m\u00fctevazi olmak durumundad\u0131r. S\u00fcrekli do\u011fan\u0131n i\u00e7erisinde onu s\u00fczerek ve anlamland\u0131rarak yar\u0131n\u0131na \u015fekil vermeye \u00e7al\u0131\u015fan \u00c7aykara insan\u0131, do\u011fa \u015fartlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki acizli\u011fini ve ihti\u015faml\u0131 co\u011frafya kar\u015f\u0131s\u0131nda bir zerre oldu\u011funu fehmederek k\u00fc\u00e7\u00fck nimetler kar\u015f\u0131s\u0131nda bile m\u00fctevazi olmay\u0131 da \u00f6\u011frenmi\u015fti. Hayata dair bir\u00e7ok bilgi kitaplardan \u00f6\u011frenilmesine ra\u011fmen, kitaplardaki bir\u00e7ok bilginin de insan tecr\u00fcbesinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla hayat\u0131 ya\u015fayarak \u00f6\u011frenen \u00c7aykara insan\u0131 bir avu\u00e7 topra\u011f\u0131n kendisine sundu\u011fu nimetin sadece tohumun topra\u011fa at\u0131lmas\u0131ndan ibaret olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteydi. Toprakla beraber ona dair t\u00fcm sebepleri havay\u0131, \u0131s\u0131y\u0131, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 nemi ayarlayan ve t\u00fcm bunlara ayn\u0131 anda h\u00fckmeden bir g\u00fcc\u00fcn oldu\u011funu o m\u0131s\u0131r tanesinden ba\u015flayarak fidan\u0131n\u0131n her kademesini izleyerek \u00f6\u011frenmi\u015f olmaktayd\u0131. Yani ihtiya\u00e7l\u0131, aciz, zay\u0131f bir varl\u0131k oldu\u011funu her ihtiya\u00e7 an\u0131nda, ya\u011fmurun\/kar\u0131n ya\u011fmas\u0131ndan, g\u00fcne\u015fin a\u00e7mas\u0131na var\u0131ncaya kadar t\u00fcm bunlar\u0131n merkezinde ya\u015fayarak hissetmekteydi. \u00c7aykaral\u0131 bu d\u00fcnyada emanet\u00e7i oldu\u011funun \u015fuuruyla evini bark\u0131n\u0131 da bu eksende in\u015fa etmi\u015fti. Kayna\u011f\u0131n\u0131 do\u011fadan, felsefisini inanc\u0131ndan alan bu yakla\u015f\u0131m bi\u00e7imine g\u00f6re evlerini, ge\u00e7icili\u011fi ifade eden ah\u015faptan; ibadethane, medrese ve di\u011fer hay\u0131r kurumlar\u0131n\u0131, kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 simgeleyen ta\u015ftan in\u015fa etmi\u015fti. \u00c7ok yak\u0131n zamanlara kadar \u00c7aykaral\u0131n\u0131n peke, arasta d\u00f6\u015femesinde ne bir hal\u0131 ne de herhangi bir \u00f6rt\u00fc g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi. \u0130mk\u00e2nlarla da ili\u015fkilendirilmesi gereken bu durumun, yoksulluk i\u00e7erisinde bir tevazuunun tezah\u00fcr\u00fc oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu g\u00fcne bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6steri\u015fli ve i\u00e7erisi donat\u0131lm\u0131\u015f evler g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancak her \u015feye ra\u011fmen bug\u00fcnk\u00fc g\u00f6steri\u015fin y\u00fckselmesinde o m\u00fctevazi ya\u015fam\u0131n bir basamak ve payanda oldu\u011funu da nazar\u0131 dikkatten ka\u00e7\u0131rmamak laz\u0131md\u0131r. Gelinen maddi refah d\u00fczeyine ra\u011fmen hayat\u0131 \u015fekillendiren felsefe hi\u00e7bir g\u00fcc\u00fcn s\u0131n\u0131rs\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve tevazuunun mastar olmas\u0131 gerekti\u011fini ortaya koymaktad\u0131r.\u00a0<\/p>\n

j) Kadir\u015finasl\u0131k:<\/strong> \u00c7aykara\u2019n\u0131n zor \u015fartlar\u0131 insanlara maddi olarak \u00e7ok c\u00f6mert davranmaz. Zor oldu\u011fu kadar hasistir. Mevcut co\u011frafyan\u0131n insanlara sunduklar\u0131yla insanlar\u0131n hayatlar\u0131nda rahatl\u0131k ve konfor olu\u015fmasa da t\u00fcm ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 bihakk\u0131n kar\u015f\u0131layamasalar da bu topraklar\u0131n kendilerine sunduklar\u0131n\u0131n fark\u0131ndad\u0131rlar. \u0130nsanlar her \u015feye ra\u011fmen belli bir ya\u015f d\u00f6nemine kadar bu topraklara ba\u011f\u0131ml\u0131 kalacaklar\u0131n\u0131n ve co\u011frafyan\u0131n kendilerine katt\u0131\u011f\u0131 de\u011ferin kadir ve k\u0131ymetini bilmekteydiler. S\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa m\u0131s\u0131r\u0131n\u0131, fasulyesini, hayvan\u0131n\u0131 besleyece\u011fi meray\u0131 otu, yeme\u011fini pi\u015firece\u011fi \u0131s\u0131naca\u011f\u0131 odunu, evini yapaca\u011f\u0131 keresteyi, ta\u015f\u0131 bu topraklardan kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131ndad\u0131r. Bu co\u011frafyada ya\u015fayan herkes bir ekmek k\u0131r\u0131nt\u0131s\u0131ndan, \u00e7ay\u0131rdaki bir tutam otun, ormandaki bir a\u011fac\u0131n, yeti\u015ftirdi\u011fi her bir buza\u011f\u0131n\u0131n kendileri i\u00e7in olduk\u00e7a de\u011ferli oldu\u011funu bilir. Bu zaviyeden yayla \u00e7imenleri \u00fczerinde \u00e7imenleri tahrip edecek her t\u00fcrl\u00fc oyun ve e\u011flencenin engellenmesi, serilmi\u015f ot \u00fczerine bas\u0131lmamas\u0131, ormandan ya\u015f a\u011fa\u00e7 kesilmemesi bu hassasiyetin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bilin\u00e7 d\u00fczeyinin seviyesiyle alakal\u0131 olsa gerektir. Bu bilin\u00e7 burada ya\u015fayan insanlarda co\u011frafyaya olan sayg\u0131 ile beraber vatan sevgisinin tecellisine dayanak olu\u015fturur. Altm\u0131\u015f yetmi\u015f sene \u00f6ncesinden bug\u00fcne, dar co\u011frafyadan dolay\u0131 \u00c7aykara d\u0131\u015f\u0131na \u00e7al\u0131\u015fmaya giden insanlar kendi k\u00f6ylerine yat\u0131r\u0131m yaparak bir nevi co\u011frafyaya, memleketlerine olan ba\u011fl\u0131l\u0131k ve kadir bilirliklerini serdetmi\u015flerdir. Belli bir ya\u015f olgunlu\u011funa ula\u015fm\u0131\u015f olan bu insanlar nereye giderlerse gitsinler r\u00fcyalar\u0131n\u0131 hep kendi k\u00f6ylerinde, eski evlerinde g\u00f6r\u00fcrler. Bu durum her \u015feyin asl\u0131na r\u00fccu edece\u011finin katma de\u011feridir. Bu co\u011frafyan\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 de\u011fer, kitabi olmaktan ziyade, sahada yaparak, ya\u015fayarak \u00f6\u011frenilen ve kal\u0131c\u0131l\u0131k arz eden bir genetik koddur. Vakti gelince \u00c7aykara topraklar\u0131ndan \u00e7\u0131kan insanlar bu bilin\u00e7 etraf\u0131nda k\u0131t co\u011frafyan\u0131n sunduklar\u0131n\u0131 unutmadan gittikleri yerlerdeki m\u00fcnbit topraklar\u0131 ihya etmeyi de bir g\u00f6rev saym\u0131\u015flard\u0131r. Zira Mu\u015f merkez ve k\u00f6yleri, Bulan\u0131k, Van\u2019\u0131n \u00d6zalp, Erzincan\u2019\u0131n \u00c7ay\u0131rl\u0131, Tercan, Hatay\u2019\u0131n K\u0131r\u0131khan, Bayburt, Erzurum, Kars, Aksaray, Konya, \u0130stanbul Ankara, Bursa, Ayd\u0131n, vb. il ve il\u00e7elerde bir ye\u015fillik varsa bilinir ki oras\u0131 \u00c7aykaral\u0131n\u0131n el de\u011fdi\u011fi yerlerdendir14 . \u00c7aykaral\u0131lar, ula\u015ft\u0131klar\u0131 zenginlik ve refah d\u00fczeyiyle \u015f\u0131marmadan, ayaklar\u0131 yere sa\u011flam basan, istikrarl\u0131 bir hayat ya\u015famay\u0131, ya\u015fam felsefesi haline d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeyi ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r. Zira az\u0131 bilmeyen \u00e7o\u011fu da bilmeyecektir.\u00a0<\/p>\n

k) Bo\u015f durmamak: <\/strong>Tamamen topra\u011fa ba\u011f\u0131ml\u0131 tar\u0131m toplumlar\u0131 topra\u011f\u0131 ektikten sonra hava ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re has\u0131lat\u0131n olgunla\u015fmas\u0131n\u0131 bekleyerek zaman\u0131n ge\u00e7mesini bekler. Bu bekleme s\u00fcrecinde farkl\u0131 me\u015fguliyeti pek fazla olmaz. Ancak \u00c7aykara gibi co\u011frafyalarda ya\u015fayan insanlar i\u00e7in her hava ko\u015fulunda ve her mevsimde yap\u0131lacak i\u015fleri vard\u0131r. Uzun s\u00fcreli plan yapmak m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 gibi plans\u0131zl\u0131k da imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Mevsim ve hava \u015fartlar\u0131 insanlar\u0131n i\u015f ya\u015famlar\u0131n\u0131n do\u011fal planlay\u0131c\u0131d\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in hayat sabah ezan\u0131yla ba\u015flar yats\u0131 ezan\u0131yla biter. Bu s\u00fcre\u00e7te her i\u015fin \u00f6znesi de nesnesi de insan\u0131n kendisidir. \u0130\u015f hayat\u0131n\u0131n merkezinde insan vard\u0131r. Co\u011frafyan\u0131n makinele\u015fmeye, hava \u015fartlar\u0131n\u0131n ise rahat rahat \u00e7al\u0131\u015fmaya pek elveri\u015fli olmamas\u0131, insanlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 i\u015flere fazlaca zaman ay\u0131rmalar\u0131na sebep olmaktad\u0131r. \u00c7aykara\u2019da tar\u0131mla beraber hayvanl\u0131k ve hayvanl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 yaylac\u0131l\u0131k yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan insanlar\u0131n i\u015fleri hi\u00e7bir zaman bitmez. Hava \u015fartlar\u0131 \u00e7o\u011fu zaman ya\u011fmurlu oldu\u011fundan ekin ekildikten sonra tarlada s\u0131k\u00e7a \u00e7\u0131kan yabani otlar\u0131 temizlemek durumundad\u0131r. Bu i\u015f hasat zaman\u0131na kadar ara ara devam eder. Yaz aylar\u0131nda yaylac\u0131l\u0131k ba\u015flad\u0131\u011f\u0131ndan s\u00fcrekli hayvanlarla ve hayvanlar\u0131n k\u0131\u015fl\u0131k yiyeceklerinin haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla u\u011fra\u015f\u0131l\u0131r. K\u0131\u015f aylar\u0131nda dinlenmeye en elveri\u015f zaman yo\u011fun kar oldu\u011fu d\u00f6nemlerdi. Bu zamanlarda bile insanlar i\u015flerinde kullanacaklar\u0131 ara\u00e7 gere\u00e7leri, k\u0131yafetlerini imal eder ya da onar\u0131rlard\u0131. \u00d6rne\u011fin yabani f\u0131nd\u0131k dallar\u0131n\u0131 i\u015flenerek (deme\u00e7) g\u00fcbre, ot, ta\u015f toprak, yaprak ta\u015f\u0131mada kullan\u0131lacak olan sepet, kofin \u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. Bu i\u015flerle genelde erkekler u\u011fra\u015f\u0131rd\u0131. Kad\u0131nlar ise ah\u0131r ve ev i\u015fleri haricinde kal\u0131n y\u00fcn iplerden \u00e7orap dokuma, hal\u0131, kilim, paspas dokuma, k\u0131yafet dikme gibi temel ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131lamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlard\u0131. Bu \u015fekilde durmak ve duraksaman\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 bir co\u011frafyan\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131lar\u0131 da \u00e7al\u0131\u015fan ve \u00fcreten insanlar olmaktayd\u0131. K\u0131\u015f aylar\u0131 i\u00e7erisinde \u00f6zellikle geceleri bir araya gelerek uzun uzun sohbetler yaparak kayna\u015fan insanlar bu ortamlarda bile el i\u015fi benzeri i\u015flerle u\u011fra\u015f\u0131rlard\u0131. Ayr\u0131ca bu ortamlar ya\u015fanm\u0131\u015f ya da ya\u015fan\u0131p abart\u0131lan hik\u00e2ye ve ya\u015fant\u0131lar\u0131n payla\u015f\u0131larak nesilden nesile aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kayna\u015fma mek\u00e2nlar\u0131 olmaktayd\u0131.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0H\u00fclasa bu hareketli ya\u015fam ortam\u0131 insanlara zaman\u0131 planlama al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 gibi s\u00fcrekli hareket kabiliyeti ve \u00fcretkenlik \u00f6zelli\u011fi de edindirmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde modern bilim, \u00e7oklu zek\u00e2 kavram\u0131 ekseninde insan beyninin b\u00fct\u00fcnc\u00fcl sorun \u00e7\u00f6zebilme kabiliyetini ortaya koymaktad\u0131r15. Bu eksende insan beyninin \u00e7al\u0131\u015fma y\u00f6ntemlerinden birisi ara vermeden fakat farkl\u0131 disiplinlere ge\u00e7i\u015fler sa\u011flayarak yap\u0131lan ders \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n insan zihnini yormad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r16 . Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa bu y\u00f6ntemin yani disiplinler aras\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma bi\u00e7iminin bilim tarihinde \u00f6rnekleri olduk\u00e7a fazlad\u0131r. Mevzubahis \u00c7aykara co\u011frafyas\u0131nda ya\u015fl\u0131lar\u0131n bir i\u015fi yapt\u0131klar\u0131 s\u0131rada onu b\u0131rak\u0131p ba\u015fka bir i\u015fle u\u011fra\u015fmalar\u0131 ve tekrar \u00f6nceki i\u015flerini tamamlamalar\u0131 bu bulgunun basit ya\u015fant\u0131lar \u00fczerinden bir sonucu olsa gerektir.\u00a0<\/p>\n

——————————————<\/p>\n

14 https:\/\/www.caykaragazetesi.com\/gurbet\/mustaki-caykaralilar-ya-da-caykara-kokenli-muslular-46755\/\u00a0<\/p>\n

15 Alev \u00d6ZK\u00d6K, Disiplinleraras\u0131 Yakla\u015f\u0131ma Dayal\u0131 Yarat\u0131c\u0131 Problem \u00c7\u00f6zme \u00d6\u011fretim Program\u0131n\u0131n Yarat\u0131c\u0131 Problem \u00c7\u00f6zme Becerisine Etkisi, Hacettepe \u00dcniversitesi E\u011fitim Fak\u00fcltesi Dergisi 28: Y\u0131l. 2005, s. 159-167.\u00a0<\/p>\n

16 Sibel \u0130NC\u0130, Volkan Hasan KAYA, E\u011fitimde Multidisipliner, Disiplinleraras\u0131 Ve Transdisipliner Kavramlar\u0131, M\u0130LL\u00ce E\u011e\u0130T\u0130M, Cilt: 51, Yaz\/2022, Say\u0131: 235, s.2757-2772<\/p>\n

\u00a0l) Sorumluluk: <\/strong>\u00c7aykara\u2019da \u00e7ocuk ya da gen\u00e7 olmak \u201c\u00e7ocukluk\u201d ya da \u201cgen\u00e7lik \u201c i\u00e7in bir mazeret de\u011fildir. \u00c7aykaral\u0131 \u00e7ocuk ve gen\u00e7ler bir yeti\u015fkin kadar mesuliyet ta\u015f\u0131mak durumundad\u0131rlar. Buradaki ya\u015fam \u015fartlar\u0131 hi\u00e7 kimseye bir ayr\u0131cal\u0131k sunmaz. Ya\u015fam ve m\u00fccadele ko\u015fullar\u0131 herkes i\u00e7in m\u00fc\u015fterek olup i\u015f y\u00fck\u00fcn\u00fcn payla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekmektedir. Aksi halde bu y\u00fck\u00fcn bir ya da birka\u00e7 ki\u015fi taraf\u0131ndan s\u0131rtlanmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00c7aykara\u2019da g\u00fcn nas\u0131l erken ba\u015flarsa, insanlar\u0131n da sorumluluk almalar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck ya\u015flarda ba\u015flar. Dolay\u0131s\u0131yla \u00e7ocuk ya da gen\u00e7ler de g\u00fc\u00e7leri nispetinde yeti\u015fkinlerin yapt\u0131klar\u0131 t\u00fcm i\u015fleri, hayvanc\u0131l\u0131k, yaylac\u0131l\u0131k, \u00e7ay\u0131rc\u0131l\u0131k, odun i\u015fleri ne varsa yapmak durumundad\u0131r. \u00d6yle ki okullar\u0131n yaz tatiline girmesiyle beraber ilkokula giden \u00e7ocuklar \u00f6nce mezraya sonra yaylaya \u00e7\u0131kar ve burada yap\u0131lmas\u0131 gereken her i\u015fin ucundan tutard\u0131. S\u00fct makinesini \u00e7evirmek, inekleri yedirmek, yaymak, yeti\u015fkinlerle ormana gidip ot, odun yapmak gibi gelecekte yapacaklar\u0131 i\u015flere haz\u0131rl\u0131k yaparlard\u0131. Biraz daha b\u00fcy\u00fck olup belli bir ya\u015f olgunlu\u011funa eri\u015fenler ise tek ba\u015flar\u0131na ineklerin t\u00fcm bak\u0131mlar\u0131n\u0131, s\u00fct, ya\u011f, peynir, odun, ot, i\u015flerini yaparak bu sorumluluk y\u00fck\u00fcn\u00fc tam\u0131yla alm\u0131\u015f olurlard\u0131. Sorumlulu\u011fun ihmal, tehir, tecil edilemeyece\u011fi \u015fuur ve bilinci bu \u015fekilde erken ya\u015flarda yerle\u015ftirilirdi. \u0130\u015fte bu heng\u00e2me, \u00e7ocuk ve gen\u00e7lerin bir yeti\u015fkin disiplin ve terbiyesi i\u00e7erisinde yeti\u015fmelerini sa\u011flayarak karakterini \u015fekillendirmi\u015f olmaktayd\u0131. Ba\u015fka bir ifadeyle onlar erken ya\u015flardaki yeti\u015fkin \u015fahsiyetler olarak ayn\u0131 zamanda gelecek neslin de m\u00fcmessilleriydiler. Vakti atinin neferleri, vakti evvelden kazand\u0131klar\u0131 bu m\u00fckellefiyetle ya\u015fam\u0131n belirsiz \u00e7etrefiline kar\u015f\u0131 ciddi bir tecr\u00fcbe ve diren\u00e7 ile haz\u0131rlanm\u0131\u015f olmaktayd\u0131lar. Bu ya\u015fam \u015fartlar\u0131n\u0131n insanlara y\u00fckledi\u011fi sorumluluk, onlar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck ayr\u0131nt\u0131lardan b\u00fcy\u00fck maliyetler do\u011fabilece\u011fini g\u00f6rmelerini sa\u011flayarak bunu e\u011fitim, ilim ve \u00e7al\u0131\u015fma hayatlar\u0131na temel olu\u015fturmalar\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131.\u00a0<\/p>\n

m) Alternatif D\u00fc\u015f\u00fcnme ve \u0130\u015f G\u00f6rme Becerisi: <\/strong>Tarih boyunca t\u00fcm icatlar ya ihtiya\u00e7tan ya da meraktan tevell\u00fct etmi\u015ftir. K\u0131rsal co\u011frafyalarda ya\u015fayanlar, bundan 60\/70 sene \u00f6ncesinde, hayat\u0131n her zerresini k\u0131s\u0131tl\u0131 ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan, problemlerini ellerinde olan\u0131 israf etmeden, alternatif y\u00f6ntemlerle \u00e7\u00f6zmek durumdayd\u0131lar. \u00c7aykara insan\u0131 da bu zaviyeden fele\u011fin \u00e7emberinden ge\u00e7erek \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnmek, yeti\u015fmek ve ya\u015famak durumundayd\u0131. Yap\u0131lan i\u015fler birbirleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fundan her i\u015f bir di\u011ferini kolayl\u0131k ya da zorluk y\u00f6n\u00fcnden etkilemekteydi. G\u00fcndelik i\u015fler i\u00e7erisinde \u00e7ok basit ancak sonucu etkileyebilecek bir\u00e7ok uygulamayla kar\u015f\u0131la\u015fmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. Bu durum bazen bir evin \u00e7at\u0131s\u0131n\u0131 onarmayla ilgili olabilece\u011fi gibi bazen bir y\u00fck\u00fcn de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde ba\u011flanmas\u0131yla da ilgili olabilmekteydi. \u00d6nemli olan problem durumunda h\u0131zl\u0131, pratik ve etkili \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretebilmekti. Alternatif d\u00fc\u015f\u00fcnce becerisinin geli\u015fmi\u015f olmas\u0131 insanlar\u0131n i\u00e7erisinde bulunduklar\u0131 k\u0131s\u0131tl\u0131 imk\u00e2nlarla ve de\u011fi\u015fken do\u011fa \u015fartlar\u0131yla do\u011frudan ilgilidir. Bu ko\u015fullarda alternatif d\u00fc\u015f\u00fcnme ve alternatif i\u015f \u00fcretebilme becerisini bir arada tutarak hareket etmek durumundayd\u0131lar. \u00d6rne\u011fin ilk su de\u011firmenlerini \u0131rmak kenarlar\u0131na kuranlar de\u011firmen ta\u015f\u0131n\u0131 \u00e7evirecek olan \u00e7ark\u0131 demirden de\u011fil de ekonomik imk\u00e2n ve \u00e7evre \u015fartlar\u0131na g\u00f6re ah\u015faptan in\u015fa ederek ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Yine ekinlerini yabani hayvanlara kar\u015f\u0131 \u015fahsen koruyamayacak durumda olanlar co\u011frafyan\u0131n sundu\u011fu f\u0131rsatlar\u0131 de\u011ferlendirerek \u00f6nlem almaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131. Bunun i\u00e7in su kenarlar\u0131na kurduklar\u0131 tahterevalli benzeri bir d\u00fczenekle \u00f6nlem almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Tahterevalli \u015feklinde yerle\u015ftirilen k\u00fct\u00fc\u011f\u00fcn suyun alt\u0131na gelecek olan k\u0131sm\u0131 oyularak i\u00e7erisinin suyla dolmas\u0131 sa\u011flan\u0131r. Suyla dolan k\u0131s\u0131m a\u011f\u0131rl\u0131k kesp etti\u011finden denge bozulup, k\u00fct\u00fc\u011f\u00fcn di\u011fer taraf\u0131ndaki a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 kald\u0131rd\u0131ktan sonra oyuktaki su d\u00f6k\u00fclerek k\u00fct\u00fck h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yere vurdu\u011funda ba\u011fl\u0131 aparatlardan \u00e7\u0131kan sesle beraber yabani hayvanlar\u0131n korkup ka\u00e7malar\u0131 sa\u011flan\u0131rd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla co\u011frafyan\u0131n sundu\u011fu imk\u00e2nlar yine co\u011frafyan\u0131n sundu\u011fu risklere kar\u015f\u0131 bir \u015fekilde kullan\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktayd\u0131.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Ekonomik imk\u00e2ns\u0131zl\u0131klar i\u00e7erisinde \u00e7evrenin sundu\u011fu alternatifler, insanlar\u0131n teknoloji ve ya\u015fam bi\u00e7imlerine de etki etmekteydi. \u00d6rne\u011fin \u00f6zellikle yaylalarda evlerin \u00e7at\u0131lar\u0131n\u0131 kapatabilmek i\u00e7in g\u00fcrgen a\u011fa\u00e7lar\u0131ndan \u00e7\u0131kart\u0131lan bir\/iki santim kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ve bir metre civar\u0131 uzunlu\u011funda, 15\/20 santim geni\u015fli\u011finde, hartoma denilen malzemeler sac ve kiremit yerine kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Hem a\u011fa\u00e7tan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 hem de \u00e7at\u0131ya yerle\u015ftirilmesi maharet isteyen bu malzemeler yak\u0131n zamanlara kadar kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine \u00f6zellikle k\u00f6y ve mezirelerde \u00e7at\u0131lar\u0131 \u00f6rtebilmek i\u00e7in yine do\u011fada kiremit yapmaya elveri\u015fli olan \u00e7alimp denilen kilden \u00fcretilen kiremitler insanlar\u0131n kendi elleriyle haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 f\u0131r\u0131nlarda pi\u015firilerek kullan\u0131l\u0131rd\u0131. Yine evlerin in\u015fa s\u00fcre\u00e7lerinde yeterli \u00e7iviye sahip olmayan insanlar, tahtalar\u0131n aras\u0131nda ah\u015faptan yapt\u0131klar\u0131 \u00e7ivileri kullanarak, tahtalar\u0131n birbirine kenetlenmesini sa\u011flam\u0131\u015f olmaktayd\u0131lar.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Alternatif d\u00fc\u015f\u00fcnme becerisi ayn\u0131 zamanda ayr\u0131nt\u0131c\u0131 olmay\u0131 da beraberinde getirir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ufak ayr\u0131nt\u0131lar\u0131n g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck maliyetler do\u011furabilece\u011fini ya\u015fayarak \u00f6\u011frenmi\u015flerdi. \u00d6rne\u011fin s\u00fcrekli ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 olan bu co\u011frafyada bir \u00e7ivi ucu kadar delikten su \u00e7eken \u00e7at\u0131n\u0131n evin \u00e7\u00fcr\u00fcmesine neden olabilece\u011fini g\u00f6rmezden gelemezlerdi.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Hulasa alternatif \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretebilme becerisi insan beyninin \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na, farkl\u0131 i\u015f t\u00fcrlerini yapabilme yetene\u011fine ayn\u0131 zamanda farkl\u0131 kas yap\u0131lar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na imk\u00e2n sa\u011flam\u0131\u015f olmaktayd\u0131.\u00a0<\/p>\n

n) Hayatla mizah edebilmek, e\u011flenebilmesini bilmek: <\/strong>Mizah, hayata, sanat veya edebiyata dair farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan bakarak e\u011flenebilmeyi, g\u00fclmeyi konu edinen bir aland\u0131r17 . \u00c7aykara\u2019da ya\u015fayan insanlar zorluklar i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131klar\u0131ndan hayat\u0131n ne kadar ciddi oldu\u011funun fark\u0131ndad\u0131r. \u0130nsanlar rutin bir d\u00f6ng\u00fcde, g\u00fc\u00e7lerini a\u015fan bir\u00e7ok durumla kar\u015f\u0131la\u015fsalar da hayattaki de\u011fi\u015fimin kovalay\u0131c\u0131 olmaktan geri durmam\u0131\u015flard\u0131. Do\u011faya ra\u011fmen do\u011fada m\u00fccadele etmek kolay olmamakla beraber, co\u011frafi \u015fartlara ba\u011fl\u0131 elde edilecek getiriler de insan kudret ve iradesinin fevkindeydi. Tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131k faaliyetlerinin kolayl\u0131kla i\u015fleyebilmesi hava ko\u015fullar\u0131na ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131r. \u0130nsanlar\u0131n muhalif hava \u015fartlar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00f6nlem almalar\u0131 m\u00fcmk\u00fcn ancak m\u00fcdahale etmeleri m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Hava \u015fartlar\u0131 \u00e7ok k\u0131sa zaman dilimi i\u00e7erisinde ve \u00e7ok h\u0131zl\u0131 de\u011fi\u015fti\u011finden insanlar do\u011frudan netice alamadan \u00e7al\u0131\u015fmak zorunda kalabilirlerdi. \u00d6rne\u011fin havan\u0131n iyi olmas\u0131n\u0131 f\u0131rsat bilerek \u00e7ay\u0131r\u0131n\u0131 kesen k\u00f6yl\u00fc bir iki saat i\u00e7erisinde havan\u0131n bozmas\u0131 ile i\u015f y\u00fck\u00fcn\u00fc artt\u0131rm\u0131\u015f ve sonu\u00e7suz bir i\u015f yapm\u0131\u015f olurdu. Yapt\u0131\u011f\u0131 haz\u0131rl\u0131klar ve verdi\u011fi emek bir anda bo\u015fa gidebilirdi. Geride sadece yorgunluk kal\u0131rd\u0131. Ancak \u00c7aykaral\u0131 bu t\u00fcr durumlarda bile do\u011fayla bar\u0131\u015f\u0131k ve uyumlu olunmas\u0131 gerekti\u011fini bilirdi. \u0130cab\u0131nda bunun bir e\u011flenceye ve mizaha d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilece\u011fini de bilirdi. \u00d6rne\u011fin otlar\u0131 serili iken bir anda duman\u0131n sarmas\u0131yla insanlar\u0131n birbirlerine ba\u011f\u0131r\u0131p \u00e7a\u011f\u0131rmalar\u0131 \u201ckar ya\u011f\u0131yor \u00e7abuk olun\u201d diyerek hayk\u0131rmalar\u0131, di\u011fer yandan kays ederek z\u0131lg\u0131t atanlar\u0131n sesleri birbirine kar\u0131\u015f\u0131rd\u0131. Bu manzara ki\u015fiye, yere, zamana ba\u011f\u0131ml\u0131 de\u011fildi. \u0130ster k\u00f6yde ister mezirede isterse yaylada olsun, ister sabah ister ak\u015fam olsun bu ve benzeri kli\u015feler hep tekrar eder. Bu durum insanlar\u0131n zorluklardan bile mizah \u00e7\u0131karabilme g\u00fcc\u00fcn\u00fc ortaya koymaktayd\u0131. Bu da insanlar\u0131n de\u015farj olmalar\u0131 ve g\u00fc\u00e7l\u00fc kalmalar\u0131na katk\u0131 sunmaktayd\u0131. Yine a\u011f\u0131r y\u00fck alt\u0131nda kan ter i\u00e7erisinde saatlerce yol ald\u0131ktan sonra kahistera denilen dinlenme alanlar\u0131na geldikten sonra y\u00fck\u00fcnden \u00e7\u0131kan insanlar, terleri kurumadan hemen bir halka olu\u015fturarak bir horon alay\u0131\u00a0<\/p>\n

————————————————-<\/p>\n

17 Okan Alay, Mizah Kavram\u0131 Ve Mizah\u0131n Tarihsel S\u00fcreci, T\u00fcrk Dili, 2019. S. 22. kurup, e\u011flenmesini de bilirlerdi. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, e\u011flence tarzlar\u0131, sohbetler, uydurduklar\u0131 hik\u00e2yeler ya da atma t\u00fcrk\u00fclerine de temel te\u015fkil ederek hayatlar\u0131n\u0131n merkezinde yer al\u0131rd\u0131.\u00a0<\/p>\n

o) Tez canl\u0131l\u0131k, acelecilik: <\/strong>G\u00fcn i\u00e7erisinde hava \u015fartlar\u0131n\u0131n \u00e7ok de\u011fi\u015fken olabildi\u011fi \u00c7aykara ko\u015fullar\u0131nda insanlar da buna ayak uydurarak h\u0131zl\u0131 hareket etmek zorunda kalmaktayd\u0131lar. De\u011fi\u015fken hava \u015fartlar\u0131n\u0131 ve i\u015flerin gidi\u015fat\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rebilmek kaynakl\u0131, insanlarda acelecilik duygusu da geli\u015fmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin havan\u0131n iyi oldu\u011fu g\u00fcnlerde adeta seferberlik ilan edilirdi. G\u00fcne\u015fin daha etkin de\u011ferlendirilebilmesi i\u00e7in yemekler bile fazla zaman almayacak tarzda ve acele olarak haz\u0131rlan\u0131rd\u0131. Tur\u015fu kavurmas\u0131 ya da h\u0131zl\u0131ca pi\u015firilen kuymak, m\u0131hlama bu ihtiyac\u0131n kar\u015f\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in yeterli olacakt\u0131. Ayr\u0131ca i\u015f \u00e7ok ve \u00e7e\u015fitli oldu\u011fundan s\u00fcrekli bir tempo gerekmekteydi. Bir i\u015fin neticelendirilmesi oturup beklemek gibi kendili\u011finden olgunla\u015facak s\u00fcre\u00e7 odakl\u0131 de\u011fildi. \u0130nsanlar tar\u0131m ve hayvanc\u0131l\u0131\u011f\u0131 ayn\u0131 anda yapt\u0131klar\u0131ndan, her iki i\u015f y\u00fck\u00fcn\u00fc de takip etmek zorundayd\u0131lar. \u00d6rne\u011fin tarlas\u0131n\u0131 belleyen, \u00e7ay\u0131r\u0131n\u0131 kesen toparlayan birisi akabinde evindeki hayvanlar\u0131n\u0131n bak\u0131m\u0131yla u\u011fra\u015facakt\u0131. Ya da hava tarla \u00e7ay\u0131r i\u015flerini yapmaya elveri\u015fli de\u011filse yakacak odun i\u015fleriyle u\u011fra\u015facakt\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla acele ettirecek hava \u015fartlar\u0131 olmasa da i\u015f \u00e7e\u015fitlili\u011fi ko\u015fturman\u0131n ba\u015fka bir sebebini olu\u015fturmaktayd\u0131. Bu acelecilik beraberinde huysuz ve gergin insan yap\u0131s\u0131n\u0131 da ortaya \u00e7\u0131karabilmektedir. Acelecilik i\u015fin savsaklanmas\u0131 manas\u0131nda olmay\u0131p i\u015fin acele ancak sa\u011flam neticeye ba\u011flanarak yap\u0131lmas\u0131 demekti. \u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011fa olaylar\u0131 acelecili\u011fin ortaya \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131 maliyetleri affetmeyecek d\u00fczeyde ac\u0131mas\u0131zd\u0131r.\u00a0<\/p>\n

p) Tutumluluk:<\/strong> \u00c7aykara gibi k\u0131rsal alanlarda ya\u015fayan insanlar\u0131n \u00fcrettikleri \u00fcr\u00fcnlerden tasarruf yapmalar\u0131 ve bunu yat\u0131r\u0131ma d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeleri olduk\u00e7a zordur. \u0130nsanlar\u0131n kendi imk\u00e2nlar\u0131yla yiyecekten, giyece\u011fe t\u00fcm ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamalar\u0131 da olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fc. 60\/70 sene \u00f6ncesinde ger\u00e7ekle\u015ftirilen hayvansal \u00fcretim, bug\u00fcn oldu\u011fu gibi ekonomik getiri sa\u011flayan bir potansiyele de sahip de\u011fildi. Hayvanlar arazi yap\u0131s\u0131na uygun olarak yeti\u015ftirilen minyon yap\u0131l\u0131, karamal olup buna ba\u011fl\u0131 olarak s\u00fct verimlilikleri de olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fc. Ekilen tar\u0131msal arazi olduk\u00e7a k\u0131s\u0131tl\u0131, elveri\u015fsiz, tar\u0131msal \u00fcretim ise geleneksel y\u00f6ntemlerle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan ihtiyac\u0131 kar\u015f\u0131layacak d\u00fczeyde de\u011fildi. Has\u0131lat az oldu\u011fundan stoklanan \u00fcr\u00fcn miktar\u0131 da de s\u0131n\u0131rl\u0131 olmaktayd\u0131. Bu \u015fartlardaki insanlar en temel harcamalar\u0131nda bile g\u00fcn\u00fcbirlik hesap yapmak durumundayd\u0131lar. \u00dcretilen \u00fcr\u00fcn\u00fcn ekonomik ya da takas de\u011feri y\u00fcksek olmad\u0131\u011f\u0131ndan, d\u0131\u015far\u0131dan al\u0131nan malzeme de s\u0131n\u0131rl\u0131 olmaktayd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla yar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek hesapl\u0131 ya\u015famak gibi bir durum s\u00f6z konusuydu. Bu al\u0131\u015fkanl\u0131k \u00c7aykara\u2019y\u0131 terk eden insanlarda devam etmektedir. \u00c7aykara\u2019daki ya\u015fam bi\u00e7imini bilmeyen insanlar, \u00c7aykaral\u0131lar\u0131n bu tutumluluk al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 cimri olarak nitelendirebilir. Ancak \u00c7aykaral\u0131lar ba\u015fta e\u011fitim olmak \u00fczere hayat\u0131n di\u011fer alanlar\u0131na gereken harcamay\u0131 yapmaktan ve yard\u0131mla\u015fmay\u0131 sa\u011flayacak organizasyonlar\u0131 v\u00fccuda getirmekten herhangi bir k\u0131s\u0131tlamaya gitmezler.\u00a0<\/p>\n

q) Geli\u015fmi\u015f Aidiyet Duygusu:<\/strong> \u0130nsanlar\u0131n hayatta kalabilmesi ve mutlu olabilmesinin bir tak\u0131m temel gerekleri vard\u0131r. Bunlardan birisi de ait olma duygusudur18 . \u0130nsan\u0131n do\u011fas\u0131 gere\u011fi ortaya \u00e7\u0131kan temel fiziki ve ruhi ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 giderebilmesi i\u00e7in baz\u0131 m\u00fccadele alanlar\u0131 olu\u015fmaktad\u0131r. \u0130nsan bazen kendi kendine bazen do\u011fa bazen de di\u011fer insanlarla m\u00fccadele etmek durumunda kal\u0131r. Bazen de t\u00fcm bunlarla i\u015fbirli\u011fi i\u00e7erisinde uyumlu olmas\u0131 gerekir. \u00c7aykara co\u011frafyas\u0131n\u0131n zor \u015fartlar\u0131 ise insanlar\u0131 birbirine yakla\u015ft\u0131rm\u0131\u015f ve bir dayan\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fc meydana getirmi\u015ftir. Bu yard\u0131mla\u015fma duygusu ve dayan\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u00a0<\/p>\n

—————————————————————–<\/p>\n

18 Gizem Sebahat \u00c7OBAN, Maslow\u2019un \u0130htiya\u00e7lar Hiyerar\u015fisi Kendini Ger\u00e7ekle\u015ftirme Basama\u011f\u0131nda Gizil Yetenekler, European Journal of Educational & Social Sciences Volume 6 Issue 1 May 202, s. 113. insanlar\u0131 birbirine kenetlemi\u015f ve mikro d\u00fczeyde bir \u00c7aykaral\u0131l\u0131k bilinci meydana getirmi\u015ftir. Bu duygu \u00c7aykara s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde mayalanarak \u00c7aykara s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda devam etmektedir. Bu dayan\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00c7aykara\u2019n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda de\u011fi\u015fik vas\u0131flarda yard\u0131mla\u015fma, dayan\u0131\u015fma dernekleri, sosyal k\u00fclt\u00fcrel \u00f6rg\u00fctler olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmektedirler. Bu dayan\u0131\u015fma anlay\u0131\u015f\u0131 mikro d\u00fczeyde g\u00f6z\u00fckse de insanlar\u0131n co\u011frafyalar\u0131na ve kimliklerine olan ba\u011fl\u0131l\u0131k d\u00fczeyinin ulusal bilince, vatan ve devlet sevgisine d\u00f6n\u00fc\u015ferek bir \u00fcst \u00e7at\u0131 olu\u015fturdu\u011fu dikkatlerden ka\u00e7\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r. Mikro d\u00fczeydeki \u00c7aykaral\u0131l\u0131k, makro d\u00fczeyde T\u00fcrk kimli\u011fine ve insanl\u0131\u011fa hizmet etmek, di\u011fer illere ve yurt d\u0131\u015f\u0131na kadar yay\u0131lan bir anlay\u0131\u015ftan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.\u00a0<\/p>\n

r) \u00d6n g\u00f6rebilirlik: <\/strong>\u00d6ng\u00f6r\u00fcl\u00fc olmak baz\u0131 ki\u015filerde do\u011fu\u015ftan gelen bir \u00f6zellik baz\u0131 ki\u015filerde ise ya\u015fam \u015fartlar\u0131n\u0131n bir sonucu olabilmektedir. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce ve \u00e7al\u0131\u015fma disiplinine sahip olan insanlar g\u00fcn\u00fc ve gelece\u011fi planlayan onun kayg\u0131s\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan mizaca sahip olsa gerekler. E\u011fer en temel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131z\u0131 do\u011fa \u015fartlar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak kar\u015f\u0131l\u0131yorsan\u0131z t\u00fcm i\u015f a\u015famalar\u0131n\u0131 iyi planlaman\u0131z ve kendiniz d\u0131\u015f\u0131nda geli\u015fen ko\u015fullar\u0131 iyi okuman\u0131z gerekmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu \u015fartlardaki insanlar kanun koyucusu de\u011fil, \u015fartlara tabi konumundad\u0131rlar. Dolay\u0131s\u0131yla her ko\u015fulda olabilirlikler \u00fczerinden mant\u0131k y\u00fcr\u00fctmek ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. \u015eartlar\u0131 okumak, \u00f6n g\u00f6rmek bir yetenekse bunda ya\u015fant\u0131n\u0131n ve tecr\u00fcbenin mutlaka bir etkisi vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u00c7aykara\u2019n\u0131n bir k\u00f6y\u00fcnde ya da yaylas\u0131nda ya\u015f\u0131yorsan\u0131z ve \u00e7ay\u0131r\u0131n\u0131z\u0131 bi\u00e7ip otunuzu serdiyseniz, duman\u0131n hangi istikametten geldi\u011fine bakarak havan\u0131n ge\u00e7ici mi yoksa uzun s\u00fcreli mi bozaca\u011f\u0131n\u0131 tecr\u00fcbe etmi\u015f olman\u0131z laz\u0131md\u0131r. Aksi halde uzun s\u00fcre ve sonucu olmayan bo\u015f bir \u00e7al\u0131\u015fma ile zaman kayb\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f olursunuz.\u00a0<\/p>\n

s) Pragmatist ve Sonu\u00e7 Odakl\u0131 Ya\u015fam Felsefesi: <\/strong>Pragmatizm bir \u015feyden fayda, yarar sa\u011flamay\u0131 hedef edinmek demektir 19 . Bu kavram\u0131n zihinde olu\u015fturdu\u011fu ilk \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m, insanlar\u0131n \u201cbencil ve \u00e7\u0131karc\u0131\u201d olmalar\u0131 \u015feklinde anlamland\u0131r\u0131labilir. Ancak bu kavram\u0131 ak\u0131lc\u0131l\u0131k ekseninde ele alarak insanlar\u0131n kendi menfaatlerine uygun olan i\u015fleri yapmalar\u0131 \u015feklinde de\u011ferlendirmekte fayda vard\u0131r. K\u0131rsal arazilerde ya\u015fayan ve makinenin kullan\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 ya\u015fam co\u011frafyalar\u0131nda insanlar\u0131n birbirleriyle yard\u0131mla\u015fmalar\u0131 bu meyanda de\u011ferlendirilebilir. Mevzubahis olan \u00c7aykara\u2019da yak\u0131n zamanlara kadar yard\u0131mla\u015fman\u0131n en \u00f6nemli g\u00f6stergelerinden olan imece k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn, pragmatist yakla\u015f\u0131m\u0131n bir sonucu oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Zira bu dayan\u0131\u015fma k\u00fclt\u00fcr\u00fc her bir insana bir\u00e7ok alanda fayda sa\u011flam\u0131\u015f olmaktayd\u0131. Buradaki mesele k\u0131t imk\u00e2nlar i\u00e7erinde, k\u0131s\u0131tl\u0131 zaman zarf\u0131nda en az maliyet ve enerjiyle en verimli sonuca ula\u015fabilmekle ilgilidir. Bu mant\u0131k \u00e7er\u00e7evesinde \u00c7aykara pragmatizmi, tezah\u00fcr eden \u00e7\u00f6z\u00fcm alternatifleri i\u00e7erisinden en uygun olan\u0131n tercih edilmesidir. Herhangi bir i\u015fle ilgili bir anlamda fayda zarar analizi yapmak demektir.\u00a0<\/p>\n

Sonu\u00e7:\u00a0<\/strong><\/p>\n

Pisagordan \u0130bni Haldun\u2019a, ondan da modern zamanlara kadar insanlar\u0131n co\u011frafi \u015fartlardan etkilendiklerine ve co\u011frafyan\u0131n insan\u0131n karakter yap\u0131s\u0131 \u00fczerinde etki yapt\u0131\u011f\u0131na dair de\u011fi\u015fik eserler verilmi\u015f, \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalardan m\u00fclhem, \u00c7aykara co\u011frafyas\u0131n\u0131n insanlar \u00fczerindeki etkilerine genel hatlar\u0131yla bakmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. \u0130nsan\u0131 co\u011frafya i\u00e7erisinde de\u011ferlendiren bir\u00e7ok bilim adam\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn aksine \u00c7aykara\u2019daki da\u011fl\u0131k co\u011frafi yap\u0131n\u0131n insanlar \u00fczerindeki olumlu etiklerine ula\u015ft\u0131k. \u00d6rne\u011fin da\u011fl\u0131k arazilerdeki insanlar\u0131n daha kaba ve az medeni oldu\u011funu savunan Pisagor, Hipokrat gibilerin hilaf\u0131na, \u00c7aykara\u2019da yerle\u015fmi\u015f bir ilim gelene\u011finin oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fck. Buradaki insanlar\u0131n hem ilmi talep hem ilimi\u00a0<\/p>\n

——————————————————–<\/p>\n

19 Nejat Do\u011fan, Pragmatizmin Felsefi Temelleri, Erciyes \u00dcniversitesi \u0130ktisadi ve \u0130dari Bilimler Fak\u00fcltesi Dergisi, Say\u0131: 20, Ocak-Haziran 2003, ss. 83-93. faaliyetler i\u00e7erisinde olma hem de ilme sayg\u0131 konular\u0131nda olduk\u00e7a sa\u011flam bir alt yap\u0131lar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Bu tezimizi hem \u00c7aykara\u2019da kalan hem de \u00c7aykara d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00c7aykaral\u0131lar \u00fczerinden istatistiki veriler ve g\u00f6zlemlerden kan\u0131tlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Fiziki yap\u0131 olarak ise insanl\u0131k tecr\u00fcbesinin ortaya koydu\u011fu, co\u011frafyan\u0131n insan \u00fczerindeki etkilerinin, \u00c7aykara insan\u0131n\u0131n tipolojisine \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde uydu\u011fu sonucuna vard\u0131k.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 Yukar\u0131da ele alm\u0131\u015f oldu\u011fumuz \u00f6zelliklerin t\u00fcm \u00c7aykara insan\u0131 i\u00e7in bir standart olu\u015fturmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. B\u00f6yle bir iddia insan\u0131n yarad\u0131l\u0131\u015f mahiyetine mugayir bir durum arz etmi\u015f olur. \u00d6rne\u011fin \u00c7aykaral\u0131 olup olduk\u00e7a tembel, \u00fc\u015fenge\u00e7 insanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Ancak bu vas\u0131flardaki insanlar tarla, \u00e7ay\u0131r i\u015flerinden kaytarmalar\u0131na ra\u011fmen ilim faaliyetlerinde \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fkan olabilirler. Ya da bunun tam tersi de s\u00f6z konusu edilebilir. Yukar\u0131da verilen baz\u0131 karakter \u00f6zellikleri olumsuz olarak da yorumlanabilir. \u00d6rne\u011fin tutumlu olmay\u0131 \u201ccimri\u201d, kendi aralar\u0131nda yard\u0131mla\u015fmay\u0131 \u201csadece kendilerine faydas\u0131 olan\u201d \u015feklinde de\u011ferlendirenler de olabilir. Ancak bir insan kendi hem\u015ferine yard\u0131m ediyor ise g\u00f6nl\u00fcndeki bu yard\u0131mseverlik duygusu di\u011fer varl\u0131k ve insanlara da ayn\u0131 nazarla yans\u0131yacak, kanaatindeyim. Kendi topra\u011f\u0131na itina ve k\u0131ymet g\u00f6steren, K\u0131r\u0131khan, Mu\u015f, Van, Erzurum, Bursa, \u0130stanbul, K\u0131br\u0131s topra\u011f\u0131na da ayn\u0131 nazarla yakla\u015farak, ona hizmet etmeyi ve onun sunduklar\u0131ndan istifade etmeyi bilecektir.\u00a0<\/p>\n

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Bu yaz\u0131m\u0131zla co\u011frafyan\u0131n i\u00e7inde olan co\u011frafyan\u0131n her durumundan etkilenen hatta g\u00fcn\u00fcn\u00fc co\u011frafi \u015fartlara g\u00f6re planlayan insanlara co\u011frafyan\u0131n neler katt\u0131\u011f\u0131na dair ger\u00e7ek ya\u015fant\u0131lar ve tecr\u00fcbeler \u00fczerinden birtak\u0131m \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunduk. Bu yaz\u0131yla m\u00fckemmel bir \u00c7aykara insan\u0131 profili ortaya koymak gibi bir d\u00fc\u015f\u00fcnceyle hareket etmekten ziyade \u00c7aykara veya Karadeniz co\u011frafyas\u0131n\u0131 bilenler i\u00e7in herkesin kendisini bulabilece\u011fi pasajlarla hat\u0131ra tazelemek; \u00c7aykaral\u0131lar\u0131 tan\u0131yan ancak \u00c7aykara\u2019y\u0131 hi\u00e7 bilmeyenler i\u00e7in ise zihinlerde bir fikir olu\u015fturmu\u015f olduk. Ayr\u0131ca insanlar\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki ya\u015fam serencamesinden hareketle, kendilerinde olan ancak bu zamana kadar belirgin bir bi\u00e7imde tan\u0131mlanmam\u0131\u015f ki\u015fisel \u00f6zellikleri ayr\u0131 ayr\u0131 ba\u015fl\u0131klar at\u0131nda toplayarak genel bir ki\u015filik portresi olu\u015fturmu\u015f olduk.\u00a0<\/p>\n

Yunus MUTLU (Tarih \u00d6\u011fretmeni)<\/strong><\/p>\n

<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u0130nsano\u011flu yarad\u0131l\u0131\u015f icab\u0131 bir f\u0131trat \u00fczere do\u011far. Ancak insan\u0131n d\u00fcnyaya geli\u015finden, hatta anne karn\u0131ndan itibaren onu etkileyen bir tak\u0131m d\u0131\u015f fakt\u00f6rlerin oldu\u011fu da bilinmektedir. Bu etkenler \u00e7ok eski d\u00f6nemlerden itibaren hem bizatihi insan\u0131n kendisinin hem d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n g\u00fcndemlerinde olagelmi\u015ftir. Asl\u0131nda insan\u0131 anlama ve anlamland\u0131rma s\u00fcre\u00e7leri olan t\u00fcm bu aray\u0131\u015flar birtak\u0131m etkenlerin […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4687,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"tdm_status":"","tdm_grid_status":"","footnotes":""},"categories":[40],"tags":[],"class_list":{"0":"post-4686","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-caykara"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4686","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4686"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4686\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/4687"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4686"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4686"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zeleka.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4686"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}